کۆئەندامی ژوورڕژێنەکان

کۆئەندامی ژوورڕژێنەکانی لەشی مرۆڤ

ئەوەی لەم بابەتەدا فێری دەبیت:
● لەگەڵ ژوورڕژێنەکان و ئەو هۆرمۆنانەی لەلایەن هەر کامیانەوە دەردەدرێن، ئاشنا دەبیت.
● کارکردی ژوورڕژێنی و دەرڕژێنی پەنکریاس فێردەبیت.
● لە جیاوازیی پێکهاتەیی و کارکردیی ژوورڕژێنەکان و دەرڕژێنەکان تێدەگەیت.
● ڕێکخستنی دەردانی هۆرمۆنەکان بە بەکارهێنانی کاردانەوەی ئەرێنی و نەرێنی فێردەبیت.
● چۆنێتیی کاریگەریی کێشە هۆرمۆنییەکان لەسەر تەندروستیی لەش فێردەبیت.
● شێوازی کارلێکی کۆئەندامە جیاوازەکان لە هاوسەنگیی ژینگەییدا تێدەگەیت.

ژوورڕژێنەکانی لەشی مرۆڤ

بە گشتی ڕژێنەکان دەتوانین وەک ئەندام یان شانەی تایبەت بناسێنین کە توانای بەرهەمهێنان و دەردانی پێکهاتەی تایبەتیان هەیە. ئەرکی ژوورڕژێنەکانی لەشی مرۆڤ، بەرهەمهێنان و دەردانی هۆرمۆنەکانە بۆ ناو سووڕی خوێن. ئەم ڕژێنانە کە بەشێکن لە کۆئەندامی ژوورڕژێنی لەش، لە شوێنی جیاوازی لەشدا جێگیرن، بۆیە بۆ ناساندنیان لە سەرەوە بەرەو خوارەوەی لەش دەڕۆین:
1 «ڕژێنی پینیاڵ» (Pineal Gland)
2. «ڕژێنی هیپۆفیز» (Pituitary Gland)
3. «ڕژێنی تایرۆید» (Thyroid Gland)
4. «ڕژێنەکانی پارەتایرۆید» (Parathyroid Glands)
5. «ڕژێنی تیمۆس» (Thymus Gland)
6. «ڕژێنەکانی سەرگورچیلە» (Adrenal Glands)

لەپاڵ ئەم ڕژێنانەدا، ئەندامی تایبەتی لەشیش هەن کە سەرەڕای چالاکییە سەرەکییەکانیان، هۆرمۆنی تایبەت بەرهەم دەهێنن و دەری دەدەن. بۆ تێگەیشتنی باشتر لە جیاوازییەکەیان، باشترە سەرەتا پێناسەیەک بۆ ئەندام پێشکەش بکەین. ئەندامەکان لە ژمارێک شانەی جیاواز پێکهاتوون کە تەنیشت یەک دانانیان بووەتە هۆی دروستبوونی پێکهاتەیەک کە چالاکیی گرنگ لە لەشدا لە ئەستۆ دەگرێت. ئەو ئەندامانەی لە کۆئەندامی ژوورڕژێنی لەشی مرۆڤدا هەن و بەرپرسن لە بەرهەمهێنانی هۆرمۆنی جۆراوجۆر، لە خوارەوە ناویان دەبەین:
● «هیپۆتالامۆس» (Hypothalamus)
● «پەنکریاس» (Pancreas)
● «هێلکەدانەکان» (Ovaries)
● «گونەکان» (Testis)

دەردانی هۆرمۆنەکان تەنیا بۆ ئەو ڕژێن و ئەندامانەی باسمان کردن سنووردار نییە. شانەی تریش لە لەشدا هەن کە یەکێک لە چالاکییەکانیان دەردانی هۆرمۆنە. هۆکاری ئەوەی ئەم شانانە وەک بەشێک لە کۆئەندامی ژوورڕژێن هەژمار ناکەین ئەوەیە کە بە شێوەیەکی گشتی ئەرکی سەرەکیی ئەم شانانە شتێکی ترە و دەردانی هۆرمۆن تەنیا چالاکییەکی لاوەکییە بۆیان. لە خوارەوە ئەم شانانە دەناسێنین:
● لوولەی هەرس: بە تایبەت گەدە و ڕیخۆڵە باریکە بەرهەمهێنەری چەند هۆرمۆنێکن. لەوانە هۆرمۆنەکانی گاسترین و گرلین.
● گورچیلەکان: گورچیلەکان توانای بەرهەمهێنانی هۆرمۆنەکانی وەک ئێریترۆپۆیتین و ڕێنین-یان هەیە.
● جەرگ: لە هۆرمۆنەکانی جەرگ دەتوانین ئاماژە بە فاکتەری گەشەی هاوشێوەی ئینسۆلین-١ و ئەنجیۆتێنسینۆجین بکەین.
● دڵ: بە بەرزبوونەوەی پەستانی خوێن، دڵ دوو هۆرمۆن بە ناوەکانی پێپتیدی ناتریۆریتیکی جۆری A و پێپتیدی ناتریۆریتیکی جۆری B بەرهەم دەهێنێت و دەری دەدات.
● جووت: جووت ئەندامێکی ژوورڕژێنی کاتییە کە لە کاتی زگپڕیدا هۆرمۆنی گرنگ بۆ پاراستنی زگپڕی و ئامادەکردنی لەش بۆ زایین و شیردان بەرهەم دەهێنێت.

ئامانجی چالاکیی ژوورڕژێنەکانی مرۆڤ چییە؟

ڕژێنەکانی کۆئەندامی ژوورڕژێنی لەش بە دەردانی هۆرمۆنی جیاواز بۆ سووڕی خوێن، لە دوو بابەتی گرنگدا ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن:
1. ڕاگرتنی هاوسەنگیی ژینگەی ناوخۆ (Homeostasis)
2. ڕێکخستنی میتابۆلیزم

هیپۆتالامۆس

هیپۆتالامۆس لە بەشەکانی خوارەوەی مێشکدایە و خاڵی پەیوەندیی کۆئەندامی ژوورڕژێن و کۆئەندامی دەماریی لەش هەژمار دەکرێت. چالاکیی هیپۆتالامۆس بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگیی دۆخی لەش کە پێی دەڵێین هۆمیۆستازی، پێویستە. ئەم ئەندامە پەیامی کیمیایی لە خانە دەمارییەکانی مێشک و دەمارەکانی دەوروبەری لەش وەردەگرێت و وەڵامی ئەم پەیامانە دەداتەوە تا هاوسەنگیی کیمیایی ژینگەی ناوخۆی لەش تێکنەچێت.

هیپۆتالامۆس بە بەکارهێنانی ئەو هۆرمۆنانەی دەری دەدات، لەگەڵ ڕژێنەکانی تری لەش بە تایبەت هیپۆفیز لە پەیوەندیدایە و بەم شێوەیە دەتوانێت چالاکیی ڕژێنەکانی لەش ڕێکبخات. ئەم ئەندامە بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانی دوو کاری بنەڕەتی دەکات:
● هیپۆتالامۆس هەندێک هۆرمۆن دروست دەکات و ئەوان لە هیپۆفیزی دواوە (Posterior) هەڵدەگرێت تا لە کاتی گونجاودا دەربدرێن.
● هۆرمۆن‌گەلێک دەردەدات کە کار دەکاتە سەر هیپۆفیزی پێشەوە (Anterior) تا لەم ڕژێنەوە هۆرمۆن‌گەلێک دەربدرێت کە دەتوانن ئەندامە جیاوازەکانی لەش ئامانج بگرن. هەندێک لە هۆرمۆنەکانی هیپۆفیزیش کار دەکەنە سەر ڕژێنەکانی تر و فەرمانیان پێ دەکەن بۆ بەرهەمهێنان و دەردانی هۆرمۆنە تایبەتەکانی خۆیان.

هیپۆتالامۆس حەوت هۆرمۆن دەردەدات کە لە خوارەوە لەگەڵیان ئاشنا دەبین:
1. «هۆرمۆنی دژە-میزەر» (Antidiuretic Hormone | ADH): ئەم هۆرمۆنە یارمەتیی ڕێکخستنی بڕی ئاوی لەش دەدات و بەمەش کار دەکاتە سەر پەستانی خوێنیش.
2. «هۆرمۆنی ئازادکەری کۆرتیکۆتڕۆپین» (Corticotropin-Releasing Hormone | CRH): ئەم هۆرمۆنە کە هیپۆفیز ئامانج دەگرێت، دەبێتە هۆی کاریگەریی هۆرمۆنەکانی هیپۆفیز لەسەر ڕژێنەکانی سەرگورچیلە تا هۆرمۆنی سترۆیدیی تایبەت دەربدرێن.
3. «هۆرمۆنی ئازادکەری گۆنادۆتڕۆپین» (Gonadotropin-Releasing Hormone | GnRH): ئەم هۆرمۆنە دەبێتە هۆی دەردانی هۆرمۆن‌گەلێک لە هیپۆفیزوە کە کاردەکەنە سەر چالاکیی دروستی ڕژێنە جنسییەکانی نێرینە و مێینە.
4. «ئۆکسیتۆسین» (Oxytocin): ئۆکسیتۆسین لە چالاکیی زۆردا بەشدارە بەڵام دیارترینیان ئاسانکاریی ڕەوتی زایین و ئازادکردنی شیر لە ڕژێنە شیرییەکانی دایکانە.
5. «هۆرمۆنی ئازادکەری تایرۆتڕۆپین» (Thyrotropin-Releasing Hormone | TRH): ئەم هۆرمۆنە بە کاریگەری لەسەر هیپۆفیز، دەبێتە هۆی ڕێکخستنی چالاکیی تایرۆید.
6. «هۆرمۆنەکانی کۆنترۆڵکەری پرۆلاکتین» (Prolactin-Controlling Hormones): دۆپامین و ئەسترۆجین لەو هۆرمۆنانەن کە دەتوانن هیپۆفیز بە شێوەیەک ژێر کاریگەری بخەن کە کار لەسەر ڕژێنە شیرییەکان بکات و ئەم کاریگەرییە یان دەبێتە هۆی بەرهەمهێنانی شیر یان دەبێتە هۆی ڕاگرتنی بەرهەمهێنانی شیر لە مەمکەکاندا. دۆپامین دەردانی پرۆلاکتین ڕادەگرێت، بۆیە پێی دەڵێین «هۆرمۆنی ڕاگرتنی هۆرمۆنی گەشە» (Prolactin-Inhibiting Hormone | PIH).
7. «هۆرمۆنی ئازادکەری هۆرمۆنی گەشە» (Growth Hormone-Releasing Hormone | GHRH): هیپۆتالامۆس دەتوانێت ڕاستەوخۆ کار لەسەر هۆرمۆنەکانی گەشەش بکات. لە ڕاستیدا هیپۆتالامۆس فەرمان بە هیپۆفیز دەکات کە ئاستی ئەم هۆرمۆنانە لە لەشدا بەرز یان نزم بکاتەوە کە هەردوو ئەم هەنگاوانە بۆ منداڵانی لە گەشەدابوون و پێگەیشتووانێک کە قۆناغی خۆناسینیان تێپەڕاندووە، گرنگن.

هیپۆفیز

ڕژێنی هیپۆفیز لە مێشکدایە و لەلایەن ئێسکەکانی کەللەسەرەوە پارێزراوە. هیپۆفیز کە بەشێکە لە کۆئەندامی ژوورڕژێنی لەش، چەند هۆرمۆنی گرنگ بەرهەم دەهێنێت کە توانای ڕێکخستنی چالاکیی ڕژێنەکانی تریان هەیە. پێکهاتەی هیپۆفیز بۆ دوو بەشی سەرەکی دابەش دەبێت کە لە خوارەوە ناویان دەبەین:
● هیپۆفیزی پێشەوە (Anterior Pituitary): بەشی ڕژێنەیی هیپۆفیز کە بەرهەمهێنەری جۆرە جیاوازەکانی هۆرمۆنی ڕێکخەرە.
● هیپۆفیزی دواوە (Posterior Pituitary): لە ئەکسۆنی نۆرۆنەکانی هیپۆتالامۆس دروست بووە و هەر بۆیە وەک بەشی نۆرۆنیی هیپۆفیزیش دەناسرێت.

هیپۆتالامۆس دەردانی هۆرمۆنەکانی هیپۆفیزی پێشەوە ڕێک دەخات و دوو هۆرمۆنیش بەرهەم دەهێنێت کە سەرەتا دەیاننێرێت بۆ هیپۆفیزی دواوە تا لەوێ دەربدرێن و بچنە ناو سووڕی خوێنەوە. ئەم دوو هۆرمۆنە، ئۆکسیتۆسین و هۆرمۆنی دژە-میزەرن.

بە خوێندنەوە و لێکۆڵینەوە لە هیپۆفیز و ئەو هۆرمۆنانەی لێیانەوە دەردەدرێن، تێدەگەین کە چالاکیی سەرەکیی ئەم ڕژێنە یارمەتیدانی ئەنجامدانی چالاکییە گرنگ و ژیانییەکانی لەشە، لەوانە:
● گەشە
● میتابۆلیزم
● زاوزێ
● وەڵامدانەوە بۆ سترێس یان ترۆما
● بەرهەمهێنانی شیر
● هاوسەنگیی ئاو و سۆدیۆمی لەش
● زایین

چوار دانە لەو شەش هۆرمۆنەی لەلایەن هیپۆفیزی پێشەوە بەرهەم دەهێنرێن، «هۆرمۆنە هاندەرەکانن» (Tropic Hormones) کە ئەرکیان ڕێکخستنی چالاکیی ڕژێنەکانی تری کۆئەندامی ئەندۆکرینی لەشە. هۆرمۆنی گەشە یەکێکە لەو هۆرمۆنە ئەنابۆلیکانەی لەلایەن هیپۆفیزوە دەردەدرێت کە چالاکییەکەی هاندانی گەشەی شانە جیاوازەکانی لەشە، سەرەڕای ئەوەی هەموو شانەکان دەکەونە ژێر کاریگەریی هۆرمۆنی گەشە، بەڵام دەبێت بڵێین خانەکانی ماسولکە ئێسکییەکان و ئێسکەکان زیاتر لە شانەکانی تر دەکەونە ژێر کاریگەریی هۆرمۆنی گەشەوە.

هۆرمۆنی گەشە کاریگەرییەکانی خۆی یان ڕاستەوخۆ ئەنجام دەدات، یان ئەم کاریگەرییانە لە ڕێگەی هاندانی دەردانی هۆرمۆنێکی تر بە ناوی فاکتەری گەشەی هاوشێوەی ئینسۆلین لە جەرگەوە، بە شێوەی ناڕاستەوخۆ دروست دەکات. لە کاریگەرییەکانی هۆرمۆنی گەشە دەتوانین ئاماژە بەمانە بکەین:
1. هاندانی میتابۆلیزمی چەورییەکان
2. هاندانی بەرهەمهێنانی پرۆتین
3. ڕاگرتنی مژینی گلوکۆز و میتابۆلیزم

جگە لە هۆرمۆنی گەشە، هۆرمۆنەکانی تریش کە لەلایەن هیپۆفیزوە دەردەدرێن، کاریگەریی زۆریان لەسەر لەش هەیە، بۆیە لە بەشە پەیوەندیدارەکاندا بە هیپۆفیزی پێشەوە و دواوە لەگەڵیان ئاشنا دەبین.

هیپۆفیزی پێشەوە

هیپۆفیزی پێشەوە کە بە ناوی «ئادنۆهیپۆفیز» (Adenohypophysis)یش دەناسرێت، بەرپرسە لە زۆربەی هۆرمۆنەکانی هیپۆفیز و چالاکییەکەشی لەلایەن هۆرمۆنە ئازادکەرەکانەوە ڕێک دەخرێت کە هیپۆتالامۆس دەریدەدات. هۆرمۆنەکانی هیپۆفیزی پێشەوە دەتوانین لە ٥ دەستەی گشتیدا دابنێین کە هەر دەستە یەک بۆ دوو هۆرمۆن لەخۆ دەگرێت. لە خوارەوە بە یارمەتیی خشتەیەک لەگەڵ ئەم دەستەبەندییە باشتر ئاشنا دەبین:

دەستەبەندی	هۆرمۆنەکان	کارکرد
«سۆماتۆتڕۆپەکان» (Somatotrophs)	«هۆرمۆنی گەشە» (GH) یان سۆماتۆتڕۆپین	هاندانی دەردانی ئێسکەکان
«لاکتۆتڕۆپەکان» (Lactotrophs)	پرۆلاکتین	دەردانی شیر لە ڕژێنە مەمکییەکان
«تایرۆتڕۆپەکان» (Thyrotrophs)	«هۆرمۆنی هاندەری تایرۆید» (TSH) یان تایرۆتڕۆپین ------ «لیپۆتڕۆپین» (LPH)	هاندانی تایرۆید بۆ بەرهەمهێنان، هەڵگرتن و دەردانی هۆرمۆن ------ ڕێکخستنی میتابۆلیزمی چەورییەکان
«کۆرتیکۆتڕۆپەکان» (Corticotrophs)	«هۆرمۆنی ئەدرێنۆکۆرتیکۆتڕۆپین» (ACTH)	هاندانی دەردانی هۆرمۆنەکانی توێخی سەرگورچیلە
«گۆنادۆتڕۆپەکان» (Gonadotrophs)	«هۆرمۆنی هاندەری فۆلیکڵی» (FSH) ----- «هۆرمۆنی لوتێینە» (LH)	زیادکردنی گەشەی فۆلیکڵی هێلکەدان، هاندانی دەردانی ئەسترۆجین لە ژنان، سپێرماتۆجێنەز ----- یارمەتیی پێگەیشتنی فۆلیکڵی هێلکەدان، هاندانی دەردانی پرۆجێسترۆن لە ژنان

    

هیپۆفیزی دواوە

هیپۆفیزی دواوە کە بە ناوی «نۆرۆهیپۆفیز» (Neurohypophysis)یش دەناسرێت، بەشی نۆرۆئەندۆکرینی هیپۆفیز کە پێکهاتەی خانەییەکەی لە هیپۆفیزی پێشەوە جیاوازە. لە ڕاستیدا هیپۆفیزی دواوە پێچەوانەی هیپۆفیزی پێشەوە کە لە خانەی دەردەر دروست بووە، خاوەنی ئەکسۆنی بێ میلینە کە جەستەی خانەکەیان لە هیپۆتالامۆسدایە. جگە لەم ئەکسۆنە درێژانە، لە هیپۆفیزی دواوەدا خانە گلیالەکانیش هەن. دوو هۆرمۆن لەم بەشەوە دەردەدرێن کە لە خوارەوە لەگەڵیان ئاشنا دەبین:
● ئۆکسیتۆسین: ئەم هۆرمۆنە جۆرێکە لە نۆرۆپێپتید کە لە «خانە نۆرۆسێکریتۆرییەکان» (Neurosecretory cells) دروست دەبێت و جگە لە ڕەفتارە مرۆییەکان، لە ڕەوتەکانی پەیوەندیدار بە زاوزێ و لەدایکبوونی کۆرپەڵە ڕۆڵی هەیە.
● هۆرمۆنی دژە-میزەر: ناوی تری ئەم هۆرمۆنە «وازۆپریسین» (Vasopressin)ە و بۆ هاوسەنگیی ئەلکترۆلیتەکانی لەش، کۆنترۆڵکردنی پەستانی خوێن و کارکردی گورچیلەکان زۆر پێویستە.
ئەم دوو هۆرمۆنە کە لە هیپۆتالامۆسدا دروست دەبن، لە ڕێگەی ئەکسۆنی خانە نۆرۆسێکریتۆرییەکانەوە دەگوازرێنەوە بۆ هیپۆفیزی دواوە و لەم بەشەی هیپۆفیزدا دەردەدرێن و دەچنە ناو سووڕی خوێنەوە.

ڕژێنەکانی سەرگورچیلە

لە لەشی مرۆڤدا دوو ڕژێنی سەرگورچیلە لە بەشی سەرەوەی گورچیلەکاندا هەن و بە ناوی «ڕژێنەکانی ئەدریناڵ» (Adrenal Glands)یش دەناسرێن. ئەم ڕژێنانە بەرپرسن لە بەرهەمهێنانی هۆرمۆنی جیاواز کە لە خوارەوە ناویان دەبەین:
● ئەدریناڵین
● ئاڵدسترۆن
● کۆرتێزۆل
● دێهیدڕۆئێپی‌ئاندرۆسترۆن سۆلفات

کاریگەریی چالاکیی ئەدریناڵین بەرزکردنەوەی پەستانی خوێن، لێدانی دڵ و میتابۆلیزمە. ئەم زیادبوونی میتابۆلیزمە لە کاتی کەوتنی لەش لە دۆخی پڕ سترێسدا گرنگیی زۆری هەیە. ئاڵدسترۆن کە یەکێکە لە هۆرمۆنە سترۆیدییەکانی بەرهەمهاتوو لەلایەن ڕژێنەکانی سەرگورچیلە، هاوسەنگیی خوێکان و ئاوی لەش لە ژێر کۆنترۆڵی خۆیدایە. هۆرمۆنە سترۆیدییەکەی تری بەرهەمهاتوو لەم ڕژێنانەدا، کۆرتێزۆلە، کە لە وەڵامی دۆخە پڕ سترێسەکاندا ڕۆڵ دەگێڕێت و دێهیدڕۆئێپی‌ئاندرۆسترۆن سۆلفات یان بە کورتکراوەیی DHEA، لە دروستبوونی بۆنی لەش و گەشەی مووەکانی لەش لە کاتی خۆناسیندا ڕۆڵ دەگێڕێت.

شانەی ڕژێنەکانی سەر گورچیلە

ڕژێنی سەرگورچیلە بە گشتی بۆ سێ چین دابەش دەبێت، بەڵام تەنیا دوو چینیان لە هۆمیۆستازی لەشدا ڕۆڵ دەگێڕن و ئەم دووانە بەم شێوەیە ناو دەبەین:
1. توێخی سەرگورچیلە (Suprarenal Cortex)
2. ناوکی سەرگورچیلە (Suprarenal Medulla)

هەر بەشێکی ڕژێنەکانی سەرگورچیلە بەرپرسە لە بەرهەمهێنانی هۆرمۆنی تایبەت، بۆیە چالاکیی و تەنانەت پێکهاتەی خانەییشیان جیاوازیی هەیە.

توێخی سەرگورچیلە

توێخی سەرگورچیلە لە ژێر کەپسوولێکدایە کە دەوروبەری ڕژێنی سەر گورچیلەی داپۆشیوە. توێخەکە سێ بەشە کە لە خوارەوە لەگەڵیان ئاشنا دەبین:
1. «زۆنا گلومێڕۆلۆزا» (Zona Glomerulosa): خانە خڕە بچووکەکان کە بەرپرسن لە دەردانی مینێرالۆکۆرتیکۆیدەکان وەک ئاڵدۆسترۆن، زۆنا گلومێڕۆلۆزا پێکدێنن. شوێنی کاری ئاڵدۆسترۆن لوولە ئاڵۆزەکانی دیستاڵ (Distal Convoluted Tubules) لە گورچیلەدایە، ئەم هۆرمۆنە بڕی مژینی ئاو ڕێک دەخات، لە ئاکامدا توانای گۆڕینی پەستانی خوێنی هەیە.
2. «زۆنا فاسیکولاتا» (Zona Fasciculata): ئەم ناوچەیە بە شێوەیەکی بەرچاو ئەستوورترە لە دوو چینەکەی تری توێخی سەرگورچیلە و لە پێکهاتەکەیدا خانەی ڤاکوۆڵداری تێدایە کە لە ڕیزبەندیی هاوتەریبدا دانراون. ئەرکی زۆنا فاسیکولاتا دەردانی گلوکۆکۆرتیکۆیدەکانە کە ئاستی گلوکۆزی خوێن بەرز دەکەنەوە تا کاتی ئەوەی لەش لە دۆخی پڕ سترێسدا بێت، وزەی پێویست بۆ کاردانەوە گونجاوەکان لەبەردەستدا بێت.
3. «زۆنا ڕێتیکولاریس» (Zona Reticularis): خانە دروستکەرەکانی ئەم چینە بچووکتر و تۆخترن لەو خانانەی لە دوو چینەکەی پێشوودا هەن. زۆنا ڕێتیکولاریس شوێنی دروستبوونی ئەندرۆجینەکانی سەرگورچیلەیە کە وەک پێشسازەکانی تێستۆستێرۆن دەناسرێن.

ناوکی سەرگورچیلە

لە بەشی ناوەندیی ڕژێنەکانی سەرگورچیلەدا ناوچەیەکی تەنک و ڕەنگ خۆڵەمێشی هەیە کە لە پێکهاتەکەیدا ئەم خاڵانە دەبینرێن:
● «خانە کرۆمافینەکان» (Chromaffin Cells)
● «دەمارە سپلەنکیکەکان» (Splanchnic Nerves)
● «مووڕەگە فرەوانکراوەکان» (Dilated Capillaries)

خانە کرۆمافینەکان بەرپرسیارێتیی بەرهەمهێنانی کاتێکۆڵامینەکان لە ئەستۆ دەگرن کە لە جۆرەکانی کاتێکۆڵامینی بەرهەمهاتوو لەلایەن ئەوانەوە دەتوانین ئاماژە بە ئیپی‌نێفرین (ئەدریناڵین)، نۆراپی‌نێفرین (نۆرئەدریناڵین) و دۆپامین بکەین.

ڕژێنی تایرۆید

ڕژێنی تایرۆید لە بەشی پێشەوەی ملدایە و لە پشتییەوە کرۆژەی تایرۆید دەبینین. شێوەی ڕواڵەتیی ڕژێنی تایرۆید وەک پەپوولەیەک وایە کە دوو باڵەکەی بە بەشێکی ناوەندی بە ناوی «ئیستمۆس» (Isthmus)ەوە بەستراونەتەوە. لە شانەی تایرۆیددا فۆلیکڵ هەن کە پرۆتینێک بە ناوی «کۆلۆئید» (Colloid) هەڵدەگرن. پرۆتینی کۆلۆئید خاوەنی تایرۆگلۆبوڵینە کە پێشسازی هۆرمۆنەکانی تایرۆید هەژمار دەکرێت.

هۆرمۆنەکانی تایرۆید بۆ دوو دەستە دابەش دەکەین کە هەردووکیان دەبنە هۆی زیادبوونی میتابۆلیزمی خانەیی:
● «تایرۆکسین» (Thyroxine | T4)
● «تری‌یۆدۆتایرۆنین» (Triiodothyronine | T3)

هۆرمۆنی هاندەری تایرۆید کە لەلایەن هیپۆفیزی پێشەوە دەردەدرێت، دەتوانێت کار بکاتە سەر ڕژێنی تایرۆید و دەردانی هۆرمۆنەکانی تایرۆید هان بدات. کاتێک ئاستی ئەم هۆرمۆنانە لە خوێندا بەرز دەبێتەوە، هەر ئەم بەرزبوونەوەی ئاستە کاریگەریی نەرێنی لەسەر دەردانی هۆرمۆنی هاندەری تایرۆید دەبێت و بە بەکارهێنانی میکانیزمی کاردانەوەی نەرێنی شاهیدی ڕاگرتنی بەرهەمهێنان و دەردانی هۆرمۆنەکانی تایرۆید دەبین. زۆربەی بڕی تایرۆکسینی دەردراو پاش گەیشتن بە شانەی ئامانج دەبێت بە T3 کە ئاستی چالاکییەکەی بەراورد بە تایرۆکسین زیاترە.

سێیەم هۆرمۆنی بەرهەمهاتوو لە ڕژێنی تایرۆید «کالسی‌تۆنین» (Calcitonin) ناوە کە لەلایەن خانە پارافۆلیکڵارەکان یان خانەکانی C ی ناو ڕژێنی تایرۆیدەوە بەرهەم دێت. کالسی‌تۆنین لە وەڵامی بەرزبوونەوەی ئاستی کالسیۆمی خوێندا دەردەدرێت و بە ڕاگرتنی تێکچوونی ماتریکسی ئێسکەکان، قەبارەی کالسیۆمی دەرچوو لە ئێسکەوە بۆ خوێن کەم دەکاتەوە. لە لایەکی ترەوە دەبێتە هۆی زیادبوونی مژینی کالسیۆم لەلایەن ئێسکەکانەوە. بەم شێوەیە چالاکیی کالسی‌تۆنین ئاستی کالسیۆمی خوێن کەم دەکاتەوە.

شانەی ڕژێنی تایرۆید

بە شێوەیەکی گشتی خانەی ژوورڕژێنەکان وەک ڕیزێک لە تەنیشت یەک دادەنیشن و ئەو ماددانەی دەبێت دەری بدەن، لە ناو خۆیاندا تا کاتی گونجاو هەڵدەگرن، بەڵام تایرۆید نموونەیەکی بەدەر لەم شێوازەی هەڵسوکەوتە.

تایرۆید لەلایەن کەپسوولێکی تەنک لە جۆری شانەی بەستەرەوە داپۆشراوە، ئەم کەپسوولە دەچێتە ناو لۆبەکانی تایرۆیدەوە تا ئەم ڕژێنە بۆ یەکەی لۆبولی ناڕێک دابەش بکات. لە ناو هەر لۆبولێکدا هێشوویەک فۆلیکڵ هەن کە یەکەی پێکهاتەیی و کارکردیی ڕژێنی تایرۆیدن.

هەر فۆلیکڵێکی تایرۆید بە چینێکی تەنک لە شانەی بەستەر دەورە دراوە کە یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی، بوونی مووڕەگی خوێنی و لیمفیی زۆر لە تەنیشت دەمارە سیمپاتیکەکانە. ئەپیتلیۆمی فۆلیکڵی، پێکهاتەیەکی سادەی هەیە بەڵام هەر ئەم پێکهاتە سادەیە بەپێی چالاکیی فۆلیکڵەکە پێکهاتەی خانەییی جیاوازی دەبێت. لە خوارەوە جۆرەکانی خانە کە دەکرێت لە پێکهاتەی فۆلیکڵەکاندا ببینرێن، ناویان دەبەین:
● خانە ستوونییەکان
● خانە شەشپاڵوویی‌یەکان
● خانە بەردڕێژەکان

کاتێک ئەم خانانەی ناو فۆلیکڵەکان چالاکن و لە کاتی بەرهەمهێنانی هۆرمۆندان، ئەوان بە شێوەی شەشپاڵوویی یان ستوونی دەبینین؛ بەڵام کاتێک ناچالاک دەبن، بە شێوەی خانەی بەردڕێژی سادە دەردەکەون. ئەم خانە فۆلیکڵییانە ئەمینۆئەسیدی پێویست بۆ بەرهەمهێنانی هۆرمۆنەکانی تایرۆید و یۆد لە ڕووی بنچینەیی - لاتەنیشتی (Basolateral Surface) خۆیانەوە وەردەگرن و پاش بەرهەمهێنانی بەروبوومەکانیان، تێکەڵەی دروستکراو لە ڕێگەی بەشی بنچینەیی (Basal End) خۆیانەوە بۆ سووڕی خوێن ئازاد دەکەن.

ڕژێنەکانی پارەتایرۆید

لە لەشدا چوار یان شەش ڕژێنی پارەتایرۆید هەن کە لە پشتی ڕژێنی تایرۆید جێگیرن. هۆرمۆنی دەردراو لەلایەن ئەم ڕژێنانەوە، هۆرمۆنی پارەتایرۆید ناوە کە دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی ئاستی کالسیۆمی خوێن. ئەندامە ئامانجەکانی هۆرمۆنی پارەتایرۆید ئەو شوێنانەن کە لە خوارەوە ناویان دەبەین:
● ئێسکەکان
● ڕیخۆڵە
● گورچیلەکان

لە ڕووی کارکردەوە، هۆرمۆنی پارەتایرۆید دەتوانین وەک ئەنتگۆنیست یان ماددەیەک بە کارکردی پێچەوانەی هۆرمۆنی کالسی‌تۆنین بناسین. دەردانی هۆرمۆنی پارەتایرۆید بە کەمبوونەوەی ئاستی کالسیۆمی خوێن هان دەدرێت و بە بەرزبوونەوەی ئاستی کالسیۆمیش شاهیدی ڕاگرتنی چالاکیی دەردانی ڕژێنەکانی پارەتایرۆید دەبین.

شانەی ڕژێنی پارەتایرۆید

لە شانەی ڕژێنی پارەتایرۆیددا دوو دەستە خانە دەتوانین ببینین کە بەم ناوانە دەناسرێن:
● «خانە سەرەکییەکان» (Chief Cells)
● «خانە ئۆکسیفیڵەکان» (Oxyphil Cells)

لە خوارەوە لەگەڵ ئەم دوو خانەیە و چالاکییەکانیان زیاتر ئاشنا دەبین.

خانە سەرەکییەکان

ئەرکی خانە سەرەکییەکان لە ڕژێنی پارەتایرۆیددا، دروستکردن و دەردانی هۆرمۆنی پارەتایرۆیدە. لەم خانانەدا جەستەی گۆڵجی و تۆڕی ئەندۆپلاسمی زۆر پەرەیان پێ دراوە و هەر ئەم بابەتە نیشاندەری ڕۆڵی دەردانی خانە سەرەکییەکانە. خانە سەرەکییەکان لە ئۆکسیفیڵەکان بچووکترن بەڵام زۆرییان لە شانەی ڕژێنی پارەتایرۆیددا زیاترە.

خانە ئۆکسیفیڵەکان

ئەم خانانە بەراورد بە خانە سەرەکییەکانی پارەتایرۆید زۆر گەورەن، بەڵام زۆرییان لە شانەی پارەتایرۆیددا کەمترە. یەکێک لە خاڵە سەرنجڕاکێشەکان لەبارەی ئەم خانانەوە ئەوەیە کە بە زیادبوونی تەمەن، ژمارەی خانە ئۆکسیفیڵەکانی ناو پارەتایرۆید زیاتر دەبێت. لەبارەی چالاکیی ئەم خانانەشەوە زانیاری لەبەردەستدا نییە.

تیمۆس

ڕژێنی تیمۆس شوێنی پێگەیشتنی لیمفۆسایتەکانی Tیە کە جۆرێکن لە خڕۆکە سپییەکان؛ کەواتە پێگەیشتنی لیمفۆسایتەکانی T وەک چالاکیی سەرەکیی تیمۆس دەناسرێت، بەڵام ئەم ڕژێنە یەکێکە لە ژوورڕژێنەکانی لەشی مرۆڤیش و ئەم هۆرمۆنانەی خوارەوە دەردەدات:
● «تیمۆپۆیتین» (Thymopoietin): کاریگەریی ئەرێنی لەسەر بەرهەمهێنانی خانەکانی T دادەنێت و بە کاریگەری لەسەر هیپۆفیز دەبێتە هۆی دەردانی هۆرمۆنەکانی هیپۆفیز.
● «تیمۆسین» (Thymosin) و «تیمۆلین» (Thymulin): یارمەتیی بەرهەمهێنانی لیمفۆسایتە پسپۆڕبووەکانی T دەدەن.
● «فاکتەری هۆمۆڕاڵی تیمۆس» (Thymic Humoral Factor): دەبێتە هۆی بەردەوامیی چالاکیی گونجاوی کۆئەندامی بەرگری.

شانەی تیمۆس

تیمۆس بە کەپسوولێک لە شانەی بەستەر داپۆشراوە کە بەرەو ناوەوەی تیمۆسیش ڕۆچووە و لوبوولەکانی پێکهاتەیی تیمۆسی دروست کردووە. هەر لوبوولێک ئەم دوو بەشەی خوارەوەی هەیە:
۱. توێخ: ناوچەی ڕووکێشیی لوبوولە کە تاریکترە لە بەشی ناوەندی.
۲. ناوەند: ناوچەی ناوەندیی هەر لوبوولێک لە ڕووی شێوازەوە گەشتر و ڕوونترە لە بەشی توێخ.

ئەو هۆرمۆنە جۆراوجۆرانەی لەلایەن تیمۆسەوە دەڕژێن، لە ناوچەی توێخدا دروست دەکرێن، چونکە ئەو خانانەی بەرهەمیان دەهێنن لە توێخی تیمۆسدان؛ ئەم خانانە بە ناوی «خانە ئەپیتلیالە تۆڕییەکان» (Reticular Epithelial Cells) دەناسین.

ڕژێنی پینەئاڵ

ڕژێنی پینەئاڵ کە ناوێکی دیکەی ڕژێنی سنۆبەرییە، لە دیانسفالۆنی مێشکدا هەڵکەوتووە و ئەرکی سەرەکیی دەردانی مێلاتۆنینە. مێلاتۆنین کاریگەری لەسەر ڕیتمی شەووڕۆژانە دادەنێت و ئەگەری ئەوەش هەیە کە ئەم هۆرمۆنە لە مرۆڤدا کاریگەریی دژە گۆنادۆترۆپیکی هەبێت. مێلاتۆنین دەتوانێت کاریگەری لەسەر مێلانۆترۆپەکان و مێلانۆسایتەکانی ناو پێستیش دابنێت.

شانەی ڕژێنی پینەئاڵ

ڕژێنی پینەئاڵ ئەندامێکی دەماری-ژوورڕژێنیە (نۆرۆئەندۆکرین) کە بەشێکە لە ئەپیتالامۆس. ئەپیتالامۆس وەک یەکێک لە سێ بەشە پێکهێنەرەکانی دیانسفالۆنی مێشک دەناسرێت. ڕژێنی پینەئاڵ هەڵتۆقاییێکە کە لە دیواری پاشەوەی سکۆلەی سێیەمی مێشک جیا بووەتەوە و لە ڕێگەی لاسکی پینەئاڵەوە بە مێشکەوە دەبەسترێتەوە.

بەشێکی زۆری شانەی پارانشیمی ڕژێنی پینەئاڵ لە ڕیشاڵ و هێشووی ئەم خانانەی خوارەوە پێکهاتووە:
● «پینەئاڵۆسایت» (Pinealocytes): پینەئاڵۆسایتەکان نۆڕۆن‌گەلێکن کە گۆڕانکاریی زۆریان بەسەردا هاتووە و توانای دەردانی هۆرمۆنی مێلاتۆنینیان هەیە بۆ ناو تۆڕی مووڕەگ کونیلەدارەکانی چواردەوریان.
● خانەکانی نۆرۆگلیای هاوشێوەی ئەسترۆسایتەکان: خانەکانی نۆرۆگلیا پێکهێنەری سەرەکیی لاسکی پینەئاڵن.

پەنکریاس

پەنکریاس لەناو بۆشاییی زگ لە بەشی سەرەوە و پشتی گەدەدا هەڵکەوتووە. پەنکریاس ئەندامێکە کە بەپێی ئەو ئاوێتەیەی بەرهەمی دەهێنێت و دەیداتە دەرەوە، هەردوو چالاکیی ژوورڕژێنی و دەرڕژێنی دەکات. خانەکانی ئەلفا و بێتای ناو پەنکریاس وەک خانە ژوورڕژێنەکانی ناو دوورگەکانی لانگەرهانس دەناسین کە دروستکەری دوو هۆرمۆنی زۆر گرنگن:
۱. ئەنسۆلین
۲. گلۆکاگۆن

ئەم خانانە دەتوانن بڕێکی کەم لە هۆرمۆنەکانی دیکەش دروست بکەن، بەڵام بە گشتی وەک ناوەندی بەرهەمهێنانی ئەنسۆلین و گلۆکاگۆنی لەش دەناسرێن. ئەم دوو هۆرمۆنە بەرپرسن لە ڕێکخستنی ئاستی شەکری خوێن. کاتی ڕژان و کاریگەریی چالاکییەکەیان دەکرێت بەم شێوەیە ڕوون بکرێتەوە:
۱. گلۆکاگۆن: کاتێک ئاستی شەکری خوێن نزم بێت، گلۆکاگۆن دەردەدرێت و بە کاریگەری لەسەر جەرگ، دەردانی گلوکۆز بۆ ناو خوێن هان دەدات.
۲. ئەنسۆلین: دەردانی ئەنسۆلین کاتێک ڕوودەدات کە ئاستی شەکری خوێن بەرز بووبێتەوە، کاریگەرییەکەشی دابەزاندنی شەکری خوێنە لە ڕێگەی زیادکردنی وەرگرتنی گلوکۆز لەلایەن خانە جۆراوجۆرەکانەوە لە خوێن و زیادکردنی مێتابۆلیزمی گلوکۆز.

خانەکانی دێڵتای پەنکریاس هۆرمۆنێک بە ناوی «سۆماتۆستاتین» (Somatostatin) دەردەدەن کە وەک ڕێگریکەری هۆرمۆنی گەشە، ئەنسۆلین و گلۆکاگۆن کار دەکات.

شانەی بەشی ژوورڕژێنی پەنکریاس

لە سەدا دووی پەنکریاس لە بەشی ژوورڕژێنی ئەم ئەندامە پێکهاتووە و یەک تا دوو ملیۆن پێکهاتەی خانەیی تایبەت لەخۆ دەگرێت کە بە ناوی «دوورگەکانی لانگەرهانس» (pancreatic islets of Langerhans) دەیانناسین. دوورگەکانی لانگەرهانس لە سەرانسەری بەشی دەرڕێژی پەنکریاسدا بڵاو بوونەتەوە، بەڵام لە ناوچەی کلکی پەنکریاسدا چڕییان زیاترە.

بە وردبوونەوە لە پێکهاتەی دوورگەکانی لانگەرهانسی پەنکریاس تێدەگەین کە ئەم دوورگانە پێکهاتەیەکی هێشوویی و گۆییان هەیە و خانە پێکهێنەرەکانیشیان خانەی فرەڕووی گەورەن کە تایبەتمەندیی ژوورڕژێنییان هەیە. بەستەرە خانەییەکانی نێوان ئەم خانانە لە جۆری دێسمۆزۆم و بەستەری کەلێندارن، بەم شێوەیەش تەنیشت یەک دانانی ئەم خانانە لە شێوەی شریت یان پەتێک لە خانەکان دەردەکەوێت. ئەم دوورگانە بە مووڕەگی خوێن دەورە دراون. دیارترین تایبەتمەندیی ئەم مووڕەگانە ئەوەیە کە کونیلەیان هەیە کە دەرفەتی چوونەژوورەوەی خێرای هۆرمۆنەکانی پەنکریاس بۆ ناو سووڕی خوێن دابین دەکەن.

خانە سەرەکییە پێکهێنەرەکانی بەشی ژوورڕژێنی پەنکریاس دەکرێت چوار دانە بن کە لە خوارەوە ناویان دەبەین:
● «خانەکانی بێتا» (Beta Cells)
● «خانەکانی ئەلفا» (Alpha Cells)
● «خانەکانی دێڵتا» (Delta Cells)
● «خانەکانی پۆلی‌پێپتیدی پەنکریاسی» (Pancreatic Polypeptide Cells)

لە درێژەدا بەشگەلێک تەرخان دەکەین بۆ ناساندنی کورتی هەر یەک لەم خانانە.

خانەکانی بێتا

خانەکانی بێتای دوورگەکانی لانگەرهانس توانای دروستکردن و ڕژاندنی ئەنسۆلینیان هەیە. سەدا حەفتای ئەو خانانەی لە دوورگەکانی لانگەرهانسدا دەیانبینین لە جۆری خانەکانی بێتان و بە شێوەیەکی ئاساییش لە بەشی ناوەندیی هەر دوورگەیەکدا کۆ بوونەتەوە. خانەکانی بێتا دەنکۆڵەی دەردانی (گرانۆلی) زۆریان تێدایە کە ناوەندێکی تاریکیان لەناو خانەکەدا دروست کردووە و لە دەوروبەری ئەم ناوەندەشدا خەرمانەیەکی پان و کاڵ دەبینرێت. ناوەندە تاریکەکە ئەنسۆلینی کریستاڵ‌کراوی تێدایە.

خانەکانی ئەلفا

خانەکانی ئەلفای پەنکریاس کە ۱۵ تا ۲۰ لەسەدی دوورگەکانی لانگەرهانس پێکدێنن، هۆرمۆنی گلۆکاگۆن دروست دەکەن. ئەم خانانە بە شێوەیەکی ئاسایی گەورەترن لە خانەکانی بێتا و لە پەراوێزەکانی هەر دوورگەیەکدا دەبینرێن. دەنکۆڵەکانی ناو خانەکانی ئەلفا بە بەراورد بە خانەکانی بێتا ناوەندێکی تاریکی گەورەتریان دروست کردووە کە خەرمانەی دەوروبەری پانییەکەی کەمترە؛ ئەم دەنکۆڵانە پڕن لە گلۆکاگۆن.

خانەکانی دێڵتا

خانەکانی دێڵتای پەنکریاس سۆماتۆستاتین دەڕژێنن و ڕێژەی ۵ تا ۱۰ لەسەدی خانەکانی دوورگەکانی لانگەرهانسیان بۆ خۆیان تەرخان کردووە. ئەم خانانە لە دوورگەکانی لانگەرهانسدا بڵاو بوونەتەوە بەڵام بە شێوەیەکی ئاسایی چڕییان لە بەشە پەراوێزییەکانی هەر دوورگەیەکدا زیاترە. بۆ لێکۆڵینەوە لەسەر دەنکۆڵەکانی ناو ئەم خانانەش دەبێ بکوترێت کە دەنکۆڵەکانی ناو خانەکانی دێڵتا بە بەراورد بە خانەکانی ئەلفا و بێتای پەنکریاس گەورەترن.

خانەکانی پۆلی‌پێپتیدی پەنکریاسی

ئەم خانانە پۆلی‌پێپتیدی پەنکریاسی دروست دەکەن و ڕێژەی زۆربوونیان بە بەراورد بە سەرجەم خانەکانی دوورگەکانی لانگەرهانس کەمترە لە ۵ لەسەد. ئەم خانانە زیاتر لەو دوورگانەی لانگەرهانسدا دەبینین کە لە بەشی سەری پەنکریاسدان.

گۆنادەکان

هێلکەدانەکان لە ژناندا و گونەکان لە پیاواندا وەک گۆنادەکانی لەشی مرۆڤ ئەژمار دەکرێن. ئەم دوو ئەندامە ئەرکی زۆر گرنگیان لە بواری توانای زاوزێی مرۆڤدا لە ئەستۆیە کە یەکێکیان بەرهەمهێنانی هۆرمۆنە جۆراوجۆرەکانە لەوانە هۆرمۆنە جنسییەکان. هێلکەدانەکان لە هڵۆڵی لەگەنیدان و چەند هۆرمۆنێک دەڕژێنن، بەڵام ئەم دوو هۆرمۆنەی خوارەوە سەرەکیترین ئەو ئاوێتانەن کە لە هێلکەدانەکانەوە بەرەو سووڕی خوێن دەڕژێن:
۱. ئێسترۆجینەکان: ئێسترۆجینەکان لە فۆلیکڵەکانی هێلکەدان دەڕژێن و لەژێر چاودێریی «هۆرمۆنی هاندەری فۆلیکڵی» (FSH) پێگەیشتن دەست پێ دەکەن. هەروەها ئێسترۆجینەکان بەرپرسن لە پێگەیشتنی کۆئەندامی زاوزێ و دروستبوونی تایبەتمەندییە جنسییە لاوەکییە مێینەکان.
۲. پرۆجێسترۆن: پرۆجێسترۆن لە وەڵامی ئاستی بەرزی «هۆرمۆنی لوتینێنەر» (LH) بۆ ناو سووڕی خوێن ئازاد دەکرێت و بە هاوکاری لەگەڵ ئێسترۆجین لە دروستبوونی سووڕی مانگانە و ڕەوتەکەیدا کاریگەرە.

گونەکان لە پیاواندا لە قۆناغی باڵقبووندا لە وەڵامی هۆرمۆنی لوتینێنەردا دەست دەکەن بە بەرهەمهێنانی تێستۆستیرۆن. تێستۆستیرۆنیش دەبێتە هۆی پێگەیشتنی ئەندامەکانی زاوزێی پیاوان و دروستبوونی تایبەتمەندییە لاوەکییەکانی پیاوان. لەم تایبەتمەندییە لاوەکییانە دەکرێت ئاماژە بە گەشەی مووی لەش و زیادبوونی قەبارەی ماسوولکە و ئێسکەکان بکرێت.

لە درێژەدا بۆ ڕوونکردنەوەی تەواوتری کاری گۆنادەکان، بەشگەلێکی جیاواز بۆ هەر یەکێکیان تەرخان دەکەین.

هێلکەدان

چالاکیی ژوورڕژێنیی هێلکەدانەکان تەنیا سنووردار نییە بە ئێسترۆجین و پرۆجێسترۆن؛ لە ڕاستیدا هێلکەدانەکان بۆ پێشخستنی ئامانجەکانیان وەک ئەندامی زاوزێی مێینە، هۆرمۆنی دیکەش دەڕژێنن. لە درێژەدا لەگەڵ هەموو جۆرەکانی هۆرمۆنەکانی هێلکەدان ئاشنا دەبین:
● «ئێسترۆجینەکان» (Estrogens): ئێسترۆجینەکان کۆمەڵێک لە هۆرمۆنە جنسییە مێینەکانن کە بۆ زۆربوون و بەرهەمهێنانی تایبەتمەندییە جنسییە مێینەکان پێویستن. ئێسترۆجینەکان بەرپرسن لە گەشە و پێگەیشتنی منداڵدان و زێ، گەشەی مەمکەکان، پانبوونی لەگەن، زیادبوونی کۆبوونەوەی چەوری لە لەگەن، مەمک و ڕاندا. گۆڕانکارییەکانی منداڵدان لە قۆناغی سووڕی مانگانە و زیادبوونی گەشەی مووی لەشیش لەژێر کۆنترۆڵی ئێسترۆجینەکاندان.
● «پرۆجێسترۆن» (Progesterone): پرۆجێسترۆن منداڵدان بۆ هێلانەکردن ئامادە دەکات و لە کاتی سووڕی مانگانەشدا گۆڕانکارییەکانی منداڵدان ڕێک دەخات. ئارەزووی جنسی زیاد دەکات و یارمەتیی هێلکەدانانیش دەدات. یەکێک لە ڕۆڵەکانی پرۆجێسترۆن لە قۆناغی زگپڕیدا ئامادەکردنی ڕژێنەکانی شیرە بۆ بەرهەمهێنانی شیر.
● «ئاندرۆستێندیۆن» (Androstenedione): ئەم هۆرمۆنە ئەندرۆجینییە وەک پێشسازێک بۆ بەرهەمهێنانی تێستۆستیرۆن و ئێسترۆجینەکان بەکار دێت.
● «ئەکتیڤین» (Activin): ئەکتیڤین هۆرمۆنێکە کە بەرهەمهێنان و ئازادکردنی FSH هان دەدات و یارمەتیی ڕێکخستنی سووڕی مانگانە دەدات.
● «ئینھیبین» (Inhibin): ئینھیبین دەبێتە هۆی ڕاگرتنی بەرهەمهێنان و ڕژاندنی FSH.

گون

ئەندرۆجینەکان هۆرمۆنگەلێکن کە لە سەرەتادا گەشە و پەرەسەندنی کۆئەندامی زاوزێی نێرینە دەخەنە ژێر کاریگەرییەوە. سەرەڕای ئەوەی ئاستی ئەندرۆجین لە پیاواندا زۆر بەرزە، بەڵام ئەم هۆرمۆنانە لە لەشی ژنانیشدا بەرهەم دەهێنرێن. تێستۆستیرۆن سەرەکیترین ئەندرۆجینە کە لەلایەن گونەکانەوە دەردەدرێت. لە درێژەدا لەگەڵ ئەو هۆرمۆنانەی گونەکان بەرهەمی دەهێنن ئاشنا دەبین:
● تێستۆستیرۆن: تێستۆستیرۆن یەکێکە لە هۆرمۆنە جنسییەکان و بوونی بۆ گەشەی ئەندامە جنسییەکانی پیاوان پێویستە.
● ئاندرۆستێندیۆن: ئاندرۆستێندیۆن وەک پێشسازێک بۆ بەرهەمهێنانی تێستۆستیرۆن و ئێسترۆجینەکان کەڵکی لێوەردەگیرێت.
● ئینھیبین: ئینھیبین جگە لەوەی ڕژاندنی FSH پێشگری دەکات، لە ڕەوتی گەشە و ڕێکخستنی خانەکانی سپێرمیشدا ڕۆڵی هەیە.

خشتەی ژوورڕژێنەکان

بە مەبەستی پوختەکردنی ژوورڕژێنەکانی لەشی مرۆڤ کە لە بەشەکانی پێشوودا ئاشنایان بووین، لەم بەشەدا بە نیازین خشتەیەک لە ژوورڕژێنەکان، هۆرمۆنەکانیان و چالاکیی هەر هۆرمۆنێک بکێشین:

ژوورڕژێنەکان	هۆرمۆنەکان - ئەندامی ئامانج	چالاکیی سەرەکی
هیپۆتالامۆس	هۆرمۆنەکانی هاندەری ڕژان و پێشگریکەری ڕژانی هۆرمۆنەکانی دیکە - هیپۆفیزی پێشەوە	ڕێکخستنی ڕژاندنی هۆرمۆنەکانی هیپۆفیز
هیپۆفیزی دوواوە	دژەمیزەر (ئانتی‌دیۆرێتیک) - گورچیلە	هاندانی هەڵمژینەوەی ئاو لە گورچیلەکانەوە
هیپۆفیزی دوواوە	ئۆکسیتۆسین - منداڵدان و ڕژێنەکانی مەمک	هاندانی گرژبوونی ماسوولکەکانی منداڵدان و دەردانی شیر لە مەمکەکانەوە
هیپۆفیزی پێشەوە	هۆرمۆنی هاندەری تایرۆید - تایرۆید	هاندانی تایرۆید
هیپۆفیزی پێشەوە	هۆرمۆنی ئادرێنۆکۆرتیکۆترۆپین - توێخی سەرگورچیلە	هاندانی توێخی ڕژێنەکانی سەرگورچیلە
هیپۆفیزی پێشەوە	گۆنادۆترۆپینەکان - گۆنادەکان (هێلکەدان و گون)	بەرهەمهێنانی هێلکۆکە و سپێرم، بەرهەمهێنانی هۆرمۆنە جنسییەکان
هیپۆفیزی پێشەوە	پرۆلاکتین - ڕژێنەکانی مەمک	بەرهەمهێنانی شیر
هیپۆفیزی پێشەوە	هۆرمۆنی گەشە - شانەی نەرم و ئێسک	دابەشبوونی خانەیی، بەرهەمهێنانی پرۆتین و گەشەی ئێسک
تایرۆید	T4 و T3 - هەموو شانەکان	زیادکردنی نرخی مێتابۆلیزم، ڕێکخستنی گەشە
تایرۆید	کالسیتۆنین - ئێسک، گورچیلەکان و ڕیخۆڵە	دابەزاندنی ئاستی کالسیۆمی خوێن
پاراتایرۆید	هۆرمۆنی پاراتایرۆید - ئێسک، گورچیلەکان و ڕیخۆڵە	بەرزکردنەوەی ئاستی کالسیۆمی خوێن
توێخی سەرگورچیلە	کۆرتیزۆڵ - هەموو شانەکان	زیادکردنی ئاستی گلوکۆزی خوێن و هاندانی شیبوونەوەی پرۆتینەکان
توێخی سەرگورچیلە	ئاڵدۆستیرۆن - گورچیلەکان	هەڵمژینەوەی سۆدیۆم و دەردانی پۆتاسیۆم
توێخی سەرگورچیلە	هۆرمۆنە جنسییەکان - گۆنادەکان، پێست، ئێسکەکان و ماسوولکەکان	هاندەری ئەندامەکانی زاوزێ و دروستکردنی تایبەتمەندییە جنسییەکان
بەشی ناوەندیی سەرگورچیلە	ئەپینێفرین و نۆرئەپینێفرین - جۆرەکانی ماسوولکەکان	دروستکردنی وەڵامی شەڕ و ڕاکردن، زیادکردنی گلوکۆزی خوێن
پەنکریاس	ئەنسۆلین - جەرگ، ماسوولکەکان، شانەی چەوری	کەمکردنەوەی ئاستی گلوکۆزی خوێن، هاندانی بەرهەمهێنانی گلیکۆجین
پەنکریاس	گلۆکاگۆن - جەرگ، ماسوولکەکان، شانەی چەوری	زیادکردنی ئاستی گلوکۆزی خوێن
پەنکریاس	سۆماتۆستاتین - هیپۆفیزی پێشەوە	پێشگریکەری هۆرمۆنی گەشە
پەنکریاس	پێپتیدی ڤازۆئەکتیڤی ڕیخۆڵەیی - ڕیخۆڵە، دڵ، ڕەگەکان	ڕێکخستنی هۆمیۆستازیسی کۆئەندامی هەرس
گونەکان	تێستۆستیرۆن - گۆنادەکان، پێست، ئێسکەکان و ماسوولکەکان	هاندانی تایبەتمەندییە جنسییەکانی پیاوان
گونەکان	ئینھیبین B - هیپۆفیز	پێشگری لە بەرهەمهێنانی FSH لە هیپۆفیزوە
هێلکەدان	ئێسترۆجین و پرۆجێسترۆن - گۆنادەکان، پێست، ئێسکەکان و ماسوولکەکان	هاندانی تایبەتمەندییە جنسییەکانی ژنان
هێلکەدان	تێستۆستیرۆن	تەندروستیی ئێسکەکان و ماسوولکەکان
هێلکەدان	ئینھیبین A و ئینھیبین B - هیپۆفیز	پێشگری لە بەرهەمهێنانی FSH لە هیپۆفیزوە
تیمۆس	تیمۆسین - لیمفۆسایتەکانی T	هاندانی بەرهەمهێنان و پێگەیشتنی لیمفۆسایتەکانی T
پینەئاڵ	مێلاتۆنین - مێشک	کۆنترۆڵکردنی ڕیتمی شەوڕۆژانە و ساڵانە

جیاوازیی ژوورڕژێنەکان لەگەڵ دەرڕێژەکان

تا ئێرە لە ماڵپەڕی لاجاندا لەگەڵ ژوورڕژێنەکانی لەشی مرۆڤ ئاشنا بووین و فێربووین کە ئەم ڕژێنانە ئەو هۆرمۆنانەی بەرهەمی دەهێنن دەیکەنە ناو سووڕی خوێنەوە. لە لەشی مرۆڤدا ڕژێنی دیکەش هەن کە ئاوێتەی جۆراوجۆر دروست دەکەن بەڵام لەم بابەتەدا ئاماژەیان پێ نەکرا، هۆکاری ئەم بابەتەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوە کە ئەم ڕژێنانە ئەو ئاوێتانەی دروستی دەکەن نایڕژێننە ناو خوێن و پێیان دەڵێین «دەرڕژێن».

«دەرڕێژێنەکان» (Exocrine Glands) ئەو ئاوێتانەی بەرهەمی دەهێنن لە ڕێگەی لوولەیێکەوە دەیکەنە ناو ئەندامەکان یان سەر ڕووی لەش. لەو ئاوێتانەی لەلایەن دەرڕێژێنەکانەوە بەرهەم دەهێنرێن دەکرێت ئاماژە بەمانەی خوارەوە بکرێت:
● ئەنزیمە جۆراوجۆرەکان لەوانە هەرسکەر
● ئارەقە
● فرمێسک
● بەڵغەم یان مووکۆس

لە درێژەدا بە یارمەتیی خشتەیەک ژوورڕژێنەکانی لەشی مرۆڤ لەگەڵ دەرڕێژێنەکانی لەش بەراورد دەکەین:

ژوورڕژێنەکانی لەشی مرۆڤ	دەرڕێژێنەکانی لەشی مرۆڤ
پێویستیان بە لوولە نییە.	بۆ ڕژاندنی ئاوێتەکانیان پێویستیان بە لوولەیە.
تەنیا هۆرمۆن دەردەدەن.	ئاوێتەی جۆراوجۆر دەردەدەن.
هۆرمۆنەکان دەڕژێننە ناو خوێن.	ئاوێتەکان دەڕژێننە ناو ئەندامێک یان سەر ڕووی لەش.

دەرڕێژێنەکانی لەش
ئێستا کە لەگەڵ  ژوورڕژێنەکانی لەشی مرۆڤ و جیاوازیی ئەوان لەگەڵ دەرڕێژێنەکان ئاشنا بووین، لەم بەشەدا بە نیازین بە شێوەیەکی کورت لەسەر جۆرەکانی دەرڕێژێنەکانیش زانیاری بەدەست بهێنین؛ کەواتە لە درێژەدا بە بەکارهێنانی خشتەیەک ناویان دەبەین و ئاوێتە دەردراوەکانیان دەناسێنین:

دەرڕێژێنەکان	شوێنی ڕژێن	ئاوێتە دروستکراوەکان لەلایەن دەرڕێژێنەکانەوە
ڕژێنەکانی لیک	زار	دروستکردن و ڕژاندنی لیک بۆ یارمەتیدان لە هەرسکردنی کەرەستەکان، پاراستنی زار و قوڕگ و ئاسانکردنی قووتدان
ڕژێنەکانی چەوریی پێست	پێست	دەردانی چەوری یان سێبۆم بە مەبەستی پاراستنی پێست و نەرمییەکەی
ڕژێنەکانی ئارەقە	پێست	دروستکردن و دەردانی ئارەقە بۆ یارمەتیدانی کۆنترۆڵکردنی پلەی گەرمیی لەش
ڕژێنەکانی مەمک یان ڕژێنەکانی شیر	مەمکەکان	بەرهەمهێنانی شیر بۆ شیرپێدانی دایک بە کۆرپە
پەنکریاس	هڵۆڵی زگ	ڕژاندنی ئەنزیمەکانی هەرس بۆ ناو ڕیخۆڵەباریکە بۆ پێشخستنی پرۆسەی هەرسی خۆراک
ڕژێنەکانی گەدە	گەدە	ڕژاندنی ئەنزیمەکانی هەرس بۆ شیبوونەوەی خۆراک، ڕێکخستنی pHی گەدە و یارمەتیدان لە هەڵمژینی ماددە خۆراکییەکان
ڕژێنەکانی برۆنەر	دوازدەهە	دەردانی لمووکۆس بۆ پاراستنی ڕیخۆڵەباریکە لە بەرامبەر ئەسیدی گەدە

ئەندامگەلێک بە هەردوو تایبەتمەندیی دەرڕێژی و ژوورڕێژییەوە

ناوی هەندێک ئەندام وەک جەرگ و گورچیلە لە کاتی ناساندنی هەردوو چالاکیی دەرڕێژی و ژوورڕژێنیدا هێنرا، کەواتە دەکرێت بگوترێت ئەم دوو ئەندامە بەپێی پێکهاتەی ئەو ماددەیەی بەرهەمی دەهێنن دەتوانن هەم بۆ سووڕی خوێن و هەم بۆ ناو لوولەکانی دەردان ئازادی بکەن.

چالاکیی ژوورڕژێنیی جەرگ بریتییە لە بەرهەمهێنان و ڕژاندنی هۆرمۆنگەلێک وەک فاکتەری گەشەی هاوشێوەی ئەنسۆلین. لە بەرامبەردا لە کاتی چالاکیدا وەک ڕژێنێکی دەرڕێژ، جەرگ دەتوانێت زراو بەرهەم بهێنێت و بەرەو کیسەی زراو بیڕژێنێت.

پەنکریاس وەک یەکێک لە ژوورڕژێنەکانی لەشی مرۆڤ، ئەنسۆلین و گلۆکاگۆن دروست دەکات کە بۆ ڕێکخستنی ئاستی شەکری خوێن پێویستن. لە لایەکی ترەوە بە بەرهەمهێنانی ئەنزیمەکانی هەرس و ناردنیان بەرەو ڕیخۆڵەباریکە، وەک ڕژێنێکی دەرڕێژ کار دەکات.

ڕێکخستنی چالاکیی ژوورڕژێنەکانی لەشی مرۆڤ

چالاکیی کۆئەندامی ژوورڕژێنەکانی لەشی مرۆڤ زۆر ڕێکدەخرێت تا هۆرمۆنەکان بەپێی بارودۆخی لەش دەربدرێن و کاریگەریی گونجاویشیان هەبێت. بۆ گەیشتن بەم ئامانجە، میکانیزمێکی دەنگدانەوە (فیدباک) هەیە کە تێیدا ڕادەی ڕژانی هۆرمۆنێک لەلایەن هۆرمۆنەکان، پرۆتینەکان یان پەیامە دەمارییەکانەوە ڕێک دەخرێت. ئەم «سووڕی دەنگدانەوە» (Feedback Loops) کە شێوازی ڕێکخستنی ڕژانی زۆرێک لە هۆرمۆنەکانە، بە دوو شێوازی ئەرێنی و نەرێنی دەتوانێت کاریگەرییەکانی خۆی بسەپێنێت کە لە درێژەدا زیاتر ئاشنایان دەبین:

دەنگدانەوەی نەرێنی

زۆربەی ئەو هۆرمۆنانەی لەلایەن ژوورڕژێنەکانی لەشی مرۆڤەوە دەردەدرێن، لە ڕێگەی سووڕی دەنگدانەوەی نەرێنییەوە ڕێکدەخرێن. بۆ ڕوونکردنەوەی دەنگدانەوەی نەرێنی باشترە بە نموونەیەکەوە بچینە پێشەوە؛ کاتێک بهێنە بەرچاوت کە ئاستی گلوکۆزی خوێن دوای نانخواردن بەرز دەبێتەوە. لەم دۆخەدا، پەنکریاس بە مەبەستی کەمکردنەوەی گلوکۆزی خوێن، ئەنسۆلین دەردەدات. ئەنسۆلین دوای دەردان کاریگەریی خۆی لەسەر خانەکانی ئامانج دادەنێت و بەم شێوەیە ئەگەر ئاستی گلوکۆز کەمتر بێتەوە لە ئاستێکی دیاریکراو (سەرەداو)، پەنکریاس تێدەگات کە دەبێت ڕژاندنی ئەنسۆلین ڕابگرێت. کەواتە لە سووڕی دەنگدانەوەی نەرێنیدا، ئەو کاریگەرییەی هۆرمۆنەکە دروستی دەکات دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی ڕژانی هۆرمۆنەکە.

یەکێک لەو ژوورڕژێنانەی دەردانی هۆرمۆنەکانی بە یارمەتیی دەنگدانەوەی نەرێنی ڕێکدەخرێت، هیپۆفیزی پێشەوەیە. ئەم ڕژێنە هەر وەک لە بەشی پەیوەندیدار بە خۆیدا فێری بووین، هۆرمۆنگەلێک دەڕژێنێت کە کاریگەری لەسەر ڕژێنەکانی دیکەی کۆئەندامی ژوورڕژێن دادەنێن؛ ئەو هۆرمۆنانەی لەلایەن ڕژێنەکانی ئامانجەوە دەڕژێن، دەتوانن ببنە هۆی کەمبوونەوەی چالاکیی ڕژاندنی هیپۆفیز لە بواری ئەو هۆرمۆنە ڕێکخەرەدا. بۆ نموونە تایرۆکسینی دەردراو لەلایەن تایرۆیدەوە دەتوانێت کاریگەری لەسەر هیپۆتالامۆس و هیپۆفیز دابنێت تا ڕژاندنی هۆرمۆنە ڕێکخەرەکانی خۆیان کەم بکەنەوە.

دەنگدانەوەی ئەرێنی

سووڕی دەنگدانەوەی ئەرێنی بە شێوازێک کار دەکات کە کاریگەریی هۆرمۆنەکە توندتر و بەهێزتر بکات و بۆ گەیشتن بەم ئامانجە پێویستی بەوەیە کە ڕژان و کاریگەریی هۆرمۆنێک ببێتە هۆی ئەوەی کە بەرهەمهێنان و دەردانی هەمان هۆرمۆن زیاد بکات. دەنگدانەوەی ئەرێنی بۆ کەمێک لە هۆرمۆنەکان ڕوودەدات، ئۆکسیتۆسین یەکێکە لەو هۆرمۆنانەی دەردانی لەژێر کۆنترۆڵی دەنگدانەوەی ئەرێنیدا ڕێکدەخرێت. ئەم هۆرمۆنە لە کاتی منداڵبووندا بۆ هاندانی گرژبوونەکانی منداڵدان دەڕژێت و هەر گرژبوونێک کە لە کاتی منداڵبووندا ڕوودەدات، کاریگەرییەکی ئەرێنی لەسەر ڕژانی ئۆکسیتۆسین دادەنێت تا بڕێکی زیاتر لەم هۆرمۆنە دەربدرێت. ئەم ڕەوتە تا کاتی لەدایکبوونی کۆرپەکە بەردەوام دەبێت.

نەخۆشییە پەیوەندیدارەکان بە ژوورڕژێنەکانی لەشی مرۆڤ

نەخۆشییە پەیوەندیدارەکان بە ژوورڕژێنەکانی لەشی مرۆڤ لە نەخۆشییە باوەکانن و چەند نموونەیەکی ناسراویان دەکرێت شەکرە، نەخۆشییەکانی تایرۆید و قەڵەوی بن. بە شێوەیەکی گشتی ئەم نەخۆشییانە دەکرێت بۆ دوو دەستەی سەرەکی دابەش بکرێن:
۱. ناهاوسەنگیی هۆرمۆنی: نەخۆشیگەلێک کە لە ئاکامی تێکچوونی ئاستی ڕژانی هۆرمۆنێک دروست دەبن، واتە ڕژێنێک زیاتر یان کەمتر لە بڕی پێویستی لەش هۆرمۆن بەرهەم دەهێنێت.
۲. کەموکووڕی لە کۆئەندامی ئەندۆکریندا: هەندێک نەخۆشی لە ئەنجامی کەموکووڕی لە ڕژێنێک یان دروستبوونی برین و گرێی وەک گرێی شێرپەنجەیی یان بێ‌زیان (تومۆر) پەیدا دەبن کە ئەم حاڵەتانە لەوانەیە کاریگەری لەسەر ئاستی هۆرمۆنەکانی ڕژێنەکە دابنێن، بەڵام هەندێک جاریش هیچ کاریگەرییەکیان لەسەر ئاستی هۆرمۆنەکان نییە.

هەر یەک لە نەخۆشییە ئەندۆکرینەکان دەتوانن هۆکاری جیاوازیان هەبێت کە لە درێژەدا ڕوونیان دەکەینەوە:
● تێکچوونی ڕێکوپێکیی ڕژانی هۆرمۆنەکان: وەک نەخۆشیی ئادینۆمی هیپۆفیز
● وەڵامی نەگونجاو بۆ سیگناڵەکان: وەک نەخۆشیی کەم‌کاریی تایرۆید
● کەمیی ڕژێن (لەکارکەوتنی): وەک شەکرەی جۆری یەک
● زیادبوونی قەبارەی پێکهاتەیی لە شوێنە تایبەتەکاندا وەک تایرۆید: وەک گواتری فرەگرێیی (مولتی‌نۆدولار)

سیستمی دەنگدانەوەی ژوورڕژێن یارمەتیی کۆنترۆڵکردنی هاوسەنگیی هۆرمۆنە بەردەستەکانی ناو سووڕی خوێن دەدات. ئەگەر ڕادەی ڕژانی هۆرمۆنێک زیاتر یان کەمتر بێت لە ئاستی پێویست، سیستمی دەنگدانەوە پەیامگەلێک بۆ ئەو ڕژێن یان ڕژێنانەی بەرپرسن لە ڕژانی ئەو هۆرمۆنە دەنێرێت تا ئاستی هۆرمۆنەکە بکەوێتە مەودای گونجاوەوە. لە بارودۆخێکدا کە سیستمی دەنگدانەوە بە دروستی کار نەکات، ناهەوسەنگیی هۆرمۆنی ڕوودەدات کە دەتوانێت ڕێکوپێکیی چالاکییەکانی ئەندام و کۆئەندامە جۆراوجۆرەکان تێک بدات. زیادبوون یان کەمبوونەوەی هۆرمۆنەکان دەتوانێت هۆکاری جیاوازی هەبێت کە لە درێژەدا لەگەڵ چەند نموونەیەکی گرنگترینەکانیان ئاشنا دەبین:
● تێکچوون لە سیستمی دەنگدانەوەی ژوورڕژێندا
● نەخۆشی
● سەرکەوتوونەبوونی ڕژێنێک لە هاندانی ڕژێنێکی دیکە
● نەخۆشیی بۆماوەیی
● هەوکردن
● دروستبوونی برین لە ژوورڕژێنێکدا
● پێکهاتنی گرێ (تومۆر) لە ڕژێندا

زۆربەی گرێ و زیانە دروستبووەکانی ناو ژوورڕژێنەکان ناشێرپەنجەیین و لە لەشدا ناگوازرێنەوە؛ سەرەڕای ئەوەش زۆریش بێ‌کاریگەر نین، چونکە دەتوانن لە ڕژاندنی هۆرمۆنەکانی ڕژێنەکەدا تێکچوون دروست بکەن.

پوختە

کۆئەندامی ئەندۆکرین یەکێکە لە کۆئەندامەکانی لەشی مرۆڤ کە پێکهاتەی جۆراوجۆری وەک ڕژێن و هۆرمۆنی جیاوازی هەیە. لەم بابەتەی ماڵپەڕی لاجاندا جەختمان خستە سەر ژوورڕژێنەکانی لەشی مرۆڤ و لەگەڵ جۆرەکانیان ئاشنا بووین. ئەو ئەندام و ڕژێنە چالاکانەی لە کۆئەندامی ژوورڕژێنی لەشی مرۆڤدان، ئەوانەن:
● هیپۆتالامۆس
● ڕژێنی هیپۆفیز
● ڕژێنی پینەئاڵ
● تایرۆید
● ڕژێنەکانی پاراتایرۆید
● تیمۆس
● پەنکریاس
● ڕژێنەکانی سەرگورچیلە
● گۆنادەکان

ئەو ئاوێتانەی ئەم ڕژێنانە دروستی دەکەن دەچنە ناو سووڕی خوێنەوە و بۆ ئەندامەکانی دیکە دەگوازرێنەوە تا کار و چالاکیی ئەوان بخەنە ژێر کاریگەریی خۆیانەوە؛ بەم ئاوێتانە دەڵێین «هۆرمۆن» و ئامانجی کۆتاییی دەردانی هۆرمۆنەکانیش بە ڕێکخستن و پاراستنی هۆمیۆستازیسی لەش دەزانین.