کۆئەندامی هەناسەدان

کۆئەندامی هەناسەدان

نووسەر: لاجان
بڵاوکردنەوە لە: 2026/09/03 (بەڕۆژکرا: 2026/11/21)
بینین: 65
کاتی خوێندن: 1 خولەک

کۆئەندامی هەناسەدانی مرۆڤ

بە زمانی سادە + بەشەکان و کارکردنی

مرۆڤ لە ملیاردها یەکەی خانەیی پێک هاتووە. یەک خانە بە تەنیا و بەبێ پەیوەندی کردن لەگەڵ خانەکانی تر ناتوانێت مانەوە و پێداویستیەکانی مرۆڤ دابین بکات و خانەکان پێویستیان بە هاوئاهەنگی و پەیوەندی بەردەوام هەیە لەگەڵ یەکتر. بەم هۆیەوە لە کۆبوونەوەی ئەوانەوە شانە، ئەندام و کۆئەندامە جیاوازەکان دروست دەبن. کۆئەندامەکان لە هاوئاهەنگیدا مانەوە و دروست کارکردنی جەستەی مرۆڤ ڕێکدەخەن. لەم بابەتەدا بەشەکانی کۆئەندامی هەناسەدان و کارکردنی بە زمانی سادە دەپشکنین.

ئەوەی لەم بابەتەدا فێری دەبن:
چۆنیەتی گواستنەوەی ئۆکسجین و دی ئۆکسیدی کاربۆن لە جەستەدا فێر دەبن.
ناسینەوەیەکی ورد لە بەشەکان و ڕێگاکانی سەرەکیی کۆئەندامی هەناسەدان بە دەست دەهێنن.
فێر دەبن کە هەواگۆڕیی سییەکان و ئاڵوگۆڕی گازەکان چۆن ئەنجام دەدرێت.
فێر دەبن نەخۆشیە سەرەکییەکانی کۆئەندامی هەناسەدان بەپێی نیشانەکان و میکانیزمەکانیان بناسنەوە.
فێر دەبن ماسوولکەکان و پەردەی لایەن چ ڕۆڵێکیان لە جووڵەکانی هەناسەداندا هەیە.
لەگەڵ میکانیزمە دەماری، هۆرمۆنی و ڕیفلێکسە گرنگەکانی کۆئەندامی هەناسەدان ئاشنا دەبن.


کۆئەندامی هەناسەدانی مرۆڤ چییە؟

ئۆکسجین ئەو مولکولە گازەیە کە زۆرێک لە پرۆسە ژیانیەکانی جەستە، بەبێ بوونی، ئەنجام نادرێت و دی ئۆکسیدی کاربۆن ئەو مولکولە گازەیە کە لە ئەنجامی زۆرێک لە کارلێکە ئەنزیمیەکان و پرۆسە ژیانیەکان لە جەستەدا بەرهەم دەهێنرێت. ئاڵوگۆڕی ئەم دوو گازە لە نێوان جەستەی بڕبڕەداران و ژینگە بە کۆئەندامی هەناسەدان ئەنجام دەدرێت. ئەم کۆئەندامە لە شانە و ئەندامە جیاوازەکان پێکهاتووە کە بە بەشداری خوێن، پرۆسەی دروست کارکردنی جەستە دەپارێزن. کۆئەندامی هەناسەدانی مرۆڤ لە کەپۆ دەست پێدەکات و لە کیسە هەواییەکان کۆتایی دێت.

ئاناتۆمی کۆئەندامی هەناسەدانی مرۆڤ

بۆ خوێندنەوە و پشکنینی وردتر، کۆئەندامی هەناسەدانی مرۆڤ بە دوو بەشی سەرەوە و خوارەوە دابەش دەکرێت. بەشی سەرەوە بریتییە لە هڵۆڵی کەپۆ، سینووسە پارانازاڵەکان، قورگ و بەشی سەرەوەی ئەوک (حەنجەرە) پێش تاڵە دەنگییەکان کە ڕێنوێنی، پاڵاوتن، شێدارکردن و گەرمکردنی هەوای هاتوو بە ئەستۆ دەگرن. بەشی خوارەوەی ئەم کۆئەندامە بریتییە لە ئەوک (خوارەوەی تاڵە دەنگییەکان)، نای، نایچە یان برۆنش، نایچیلە یان برۆنشیۆل و سییەکان کە ڕێنوێنی هەوای هاتوو و ئاڵوگۆڕی گازە هەناسەییەکان بە ئەستۆ دەگرن.


هڵۆڵی کەپۆ
کەپۆ سەرەکیترین دەرکەی هاتووچۆی کۆئەندامی هەناسەدانە بۆ ئاڵوگۆڕی هەوا. ئەم ئەندامە دەتوانرێت بە دوو بەشی دەرەوە و هڵۆڵی کەپۆ دابەش بکرێت. بەشی دەرەوە بریتییە لە ئێسکی کەپۆ و پێکهاتە ڕووییەکان کە شێوەی دەرەوەی کەپۆ دروست دەکەن. هڵۆڵی کەپۆ بەشی ناوەوەیە کە ئەرکی سەرەکیی ڕێنوێنی هەوای گەرم و شێدارکراو بۆ قورگە.
  • بەشی دەرەوەی کەپۆ : ڕیشە یەکەم بەشی دەرەوە و ئێسکی کەپۆیە کە لە نێوان دوو برۆدا هەیە و بە پۆلی کەپۆ (بە شانەی ئێسکی) بە بەشە دەرەوەکانی ترەوە بەستراوەتەوە. تیخی کەپۆ کروژەیێکه کە درێژی ئەم ئەندامە دیاری دەکات. «ئەلا» شانەی کروژەیە کە دوو لای دیواری هەر هڵۆڵێکی کەپۆ پێکدێنێت. «ئەپێکس» لە دوو لای دەرەوەی هڵۆڵی کەپۆدان و لە کۆتاییدا «فیلتروم» (Philtrum) هەیە کە کەپۆ بە لێوی سەرەوە دەبەستێتەوە.
  • هڵۆڵی کەپۆ : دوو هڵۆڵی کەپۆ بە تێخێکی کروژەیی لێک جیا دەکرێنەوە. لە هەر دیوارێکی لایەنی هڵۆڵی کەپۆدا سێ ئێسکی بچووک هەیە کە ڕۆیشتنی هەوای هاتوو بۆ پاڵاوتن بەرەو ئاپیتێلیومی دیوارەکە ڕێنوێنی دەکات. بنی هڵۆڵی کەپۆ لە بەشی کۆتاییدا لە شانەی ماسوولکەیی و لە بەشی سەرەتاییدا لە ئێسک پێک هاتووە.
بەشی هاتوو و سەرەتایی هڵۆڵی کەپۆ بە پەردەی بەڵغەمی داپۆشراوە. ئەم بەڵغەمە لە خانەکانی لوولەیی چین‌چینی قەستی پێکهاتووە کە ڕووی لومنی ئەوان مژۆڵدارە. خانە جامییەکانی ئەم بەشە بە دەردانی تێکەڵەیەک لە موکۆز، ئاو و ئەنزیمی لیزۆزۆم، جگە لە شێدارکردنی هەوای هاتوو تۆزی هەوا دەگرێت و ڕێگری دەکات لە چوونە ناو بەشەکانی خوارەوەی کۆئەندامی هەناسەدان. جووڵەی مژۆڵە ڕووییەکان، گەردیلە ڕاگیراوەکان بۆ قووتدان بۆ قورگ دەگوازێتەوە. هەوای سارد، جووڵەی مژۆڵەکان ئارام دەکات و دەبێتە هۆی کۆبوونەوەی بەڵغەم لە هڵۆڵی کەپۆ. بەم هۆیەوە ڕژانی ئاوی کەپۆ (چڵم) لە زستان زیاتر لە هاوین ڕوودەدات. مووڕەگەکان لە ژێر پەردەی بەڵغەمیدا هەن و بە گەڕانی هاوڕێیی پلەی گەرمی هەوای هاتوو بەرز دەکەنەوە.
هڵۆڵی کەپۆ یەکەم وێستگەی هەوایە لە جەستەدا کە لە پەیوەندی ڕاستەوخۆ لەگەڵ بۆشایی دەرەوەدایە. بەم هۆیەوە پێویستە سیستمی بەرگری هەبێت تا جەستە لە چوونە ناوەوەی تۆز و بەکتریا بپارێزێت. لیزۆزۆمی دەردراو لە خانە جامییەکان، پرۆتینەکانی «دیفێنسین» (Defensins) و خانە بەرگریەکانی ژێر بەڵغەم یەکەم هێڵی بەرگرین کە میکرۆبەکانی هەوای هاتوو پووچەڵ دەکەن. هەروەها وەرگرە بۆنییەکانی هڵۆڵی کەپۆ مولکولەکانی بۆن دەناسنەوە و بە گواستنەوەی پەیام بۆ کۆئەندامی دەماری ناوەندی، توانای ناسینەوەی بۆنە جیاوازەکان بۆ مرۆڤ دابین دەکەن.

سینووسە پارانازاڵەکان
سینووسە پارانازاڵەکان هڵۆڵ‌گەلێکن لە ئێسکەکانی دیواری هڵۆڵی کەپۆ کە خانەی مژۆڵدار و بەڵغەمیان تێدایە. ئەرکی ئەم بەشە گەرم و شێدارکردنی هەوای هاتوو بۆ کەپۆیە. چوار سینووس (پێشەوە، ئەتمۆئید، ئەسفینۆئید و شەوێلاکی) لە هەر هڵۆڵێکی کەپۆدا هەیە کە جگە لە دەردانی بەڵغەم، کێشی ئێسکەبەندی کەپۆ کەم دەکەنەوە. هەروەها ئەم سینووسانە لە دروستکردنی دەنگدا یارمەتی تاڵە دەنگییەکان دەدەن. بەم هۆیەوە لە کاتی سەرمابوون و گیرانی کەپۆدا، دەنگتان دەگۆڕدرێت.

قورگ
قورگ یان «فارینکس» (Pharynx) لوولەیەکە لە جۆری ماسوولکەی هێڵکراو کە لە کۆتایی هڵۆڵی زار و کەپۆدا هەیە و پەردەی بەڵغەمی ڕووی ئەوی داپۆشیوە. ئەم بەشە هاوبەشە لە نێوان کۆئەندامی هەرس و کۆئەندامی هەناسەدانی مرۆڤ و بە سێ بەشی «نزیک کەپۆ» (Nasopharynx)، «نزیک زار» (Oropharynx) و «نزیک ئەوک» (Laryngopharynx) دابەش دەکرێت.
  • نزیک کەپۆ : ئەم بەشە تەنیا لە تێپەڕبوونی هەوادا ڕۆڵی هەیە. لۆزەکان لە بەشی سەرەوەی نازۆفارینکسدا هەن. ئەم شانەیە کۆمەڵێک گرێی لیمفییە کە زۆرێک لیمفۆسیتی تێدایە و پەردەی بەڵغەمی لەم بەشەدا لە قورگ لە خانە مژۆڵدارەکان پێکهاتووە کە پاتۆجێنە هاتووەکان (میکرۆب و زیندەوارە زیاندارەکان) بۆ ڕێگای هەوایی ڕادەگرێت. ئەم بەشە لە کاتی قووتدانی خۆراک، بە زمانی بچووک دادەپۆشرێت تا گەردیلەکانی خۆراک ڕێگای هەناسەدان نەبەستن. هەروەها ڕێگاکانی بیستن کە لە دوو لای سەرەوە بە گوێی ناوەوە بەستراوەتەوە لەگەڵ ئەم بەشەدا لە پەیوەندیدان. بەم هۆیەوە هەندێک جار سەرمابوون، چڵککردنی گوێی بە دواوەیە.
  • نزیک زار : ئەم بەشە لە قورگ ڕێگایەکە بۆ تێپەڕبوونی هەوا و وردکەکانی خۆراک. نازۆفارینکسی سەرەوە و هڵۆڵی زار لە پێشەوەی ئەم بەشەدا هەن. پەردەی بەڵغەمی ئۆرۆفارینکس لە نازۆفارینکس جیاوازە و لە جیاتی شانەی لوولەیی چین‌چینی قەستی، لە شانەی شەشپاڵووی چین‌چینی پێکهاتووە. لۆزەکانی زمان و پالاتین دوو بەشن کە گرێی لیمفییەکانی ئۆرۆفارینکسیان تێدایە.
  • نزیک ئەوک : ئەم بەشە لە قورگ لە خوارەوەی ئۆرۆفارینکس و پشت ئەوکدا هەیە و ڕێگایەکە بۆ گواستنەوەی خۆراک بۆ سوورێنچک (بەشی پاشەوە) و هەوا بۆ نای (بەشی پێشەوە). شانەی داپۆشی ئەم بەشە لە قورگ، وەک بەشی پێشوو لە خانە شەشپاڵوویەکانی چین‌چین پێکهاتووە.
قورگ لە سێ بەشی جیاواز پێکهاتووە.

ئەوک
ئەوک پێکهاتەیەکی کروژەییە لە کۆتایی قورگ کە قورگ بە نای دەبەستێتەوە. ئەرکی سەرەکی ئەم بەشە ڕێکخستنی قەبارەی هەوای هاتوو و دەرچووی سییەکانە. کرۆژەکانی تیرۆئید، ئێپیگلۆت و کاریکۆئید، سێ کرۆژەی گەورەن کە پێکهاتەی سەرەکیی ئەم بەشە لە کۆئەندامی هەناسەدان دروست دەکەن.
  • کرۆژەی تیرۆئید : ئەم شانەیە گەورەترین کرۆژەی ئەوکە. قیتایی یان «سێوی گەروو» (Adam's apple) لەم بەشەدایە.
  • کرۆژەی ئێپیگلۆت : ئێپیگلۆت لە کرۆژەی زۆر نەرم و بە ئیلاستیسییەتی زۆر پێکهاتووە کە بە کرۆژەی تیرۆئیدەوە بەسترابەتەوە و زارکی نای دادەپۆشێت. سێ جووت کرۆژەی بچووکتر ئێپیگلۆت بە تاڵە دەنگییەکان و ماسوولکە یارمەتیدەرەکانەوە دەبەستنەوە.
  • کرۆژەی کاریکۆئید : ئەم شانەیە بازنەیەک دروست دەکات کە ئەستووریەکەی لە بەشی پاشەوە زیاترە لە بەشی پێشەوە.

ئەوک بەشێک لە ڕێگای هەوایە کە لە شانەی کرۆژەیی پێکهاتووە.

نای
نای یان لوولەی هەوا، کەناڵێکە کە کۆئەندامی هەناسەدانی خوارەوە لێیەوە دەست پێ دەکات. ئەم بەشە لە قورگ تا سییەکان بەردەوامە. نای لە 16 تا 20 بازنەی کرۆژەیی به شێوەی C لە جۆری هیالین پێکهاتووە کە بە شانەی پەیوەندی کۆلاژنی و چڕ لە تەنیشت یەکتر دانراون. بەشی پاشەوەی ئەم بازنە C شێوانە بە شانەی ماسوولکەی تەخت و شانەی پەیوەندی ئیلاستیک تەواو دەکرێت. بەم بەشە لە نای پەردەی فیبرۆئیلاستیک دەوترێت.

وێنەی ڕواڵەتی برگەی پانیی لە نای که چینە جیاوازەکانی ئەم کەناڵە پێشان دەدات.

پەردەی فیبرۆئیلاستیک نەرمیی پێویست بۆ زیادکردن و کەمکردنەوەی قەبارەی نای لە پرۆسەی هەوامژین و هەوادەردانەوەدا دابین دەکات و ئەرکی بەشی کروژەیی پاراستنی جێگیری پێکهاتەی ئەم بەشە لە کۆئەندامی هەناسەدان و ڕێگرتن لە کەوتنە سەر یەکتری دیوارەکەیە. هەروەها گرژبوونی ماسوولکە تەختەکانی نای بەشێک لە هێزی پێویست بۆ دەرچوونی هەوا لە نای لە هەناسەدەردانەوەدا دابین دەکات. شانەی داپۆشی دیواری نای هاوشێوەی شانەی داپۆشی ئەوکیە و لە خانە لوولەییەکانی چین‌چینی قەستی پێکهاتووە کە مژۆڵەکانیان لە جووڵاندنی گەردیلەکان بەرەو قورگ ڕۆڵیان هەیە.

داری برۆنشیال
نای لە «کارینا» (Carina) بە دوو لکی سەرەکی نایچە یان «برۆنش»ی (Bronchi) چەپ و ڕاستی سەرەکی یان یەکەم دابەش دەبێت. دیواری ئەم لوولەیە هەواییانە وەک نای لە شانەی داپۆشی لوولەییەکانی چین‌چینی قەستی پێکهاتووە بە مژۆڵە ڕووییەکان کە خانە جامییەکانیانن، بەڵغەم دەردەدەن. کارینا بەشێکە لە نای بە شانەی دەماری تایبەت کە ڕیفلێکسی کۆخە ڕێک دەخات. شانەی پێکهاتەی نایچە سەرەکیەکان هاوشێوەی نایە و لە بازنە کروژەیە C شێوەکان و پەردەی فیبرۆئیلاستیک پێکهاتووە. ئەم لوولە هەواییانە لە بەشی هایلۆم و لەگەڵ ڕەگە خوێنییەکان، ڕیشاڵە دەماریەکان و ڕەگە لیمفییەکان دەچنە ناو سییەوە.
نایچەکانی ناو هەر سییەک بە لکە چووکتر بە ناوی نایچەی دووهەم (ناوەڕاستی سییە) و سێهەم (کۆتایی سییە) دابەش دەبن و داری برۆنشیال یان داری هەناسەدان دروست دەکەن. وەک بەشەکانی تری کۆئەندامی هەناسەدان، ئەرکی سەرەکیی نایچە ڕێنوێنی ڕۆیشتنی هەوا بۆ بەشی کۆتایی سییە و پاڵاوتنی هەوای هاتوو بۆ جەستەیە.
نایچیلەکان کۆتا بەشی کەناڵی هەناسەدانن لە سییەدا کە لە تەسکبوونەوەی نایچەی سێیەم دروست دەبن و ئەستووراییان زۆر کەمە (١ میلیمەتر). کۆتایی ئەم بەشە لە لوولە هەواییدا کیسە هەواییەکان هەن. لە هەر سییەدا زیاتر لە ١٠٠٠ کۆتایی نایچەیی هەیە کە دیوارەکانیان بەبێ کروژەیە و لە شانەی ماسوولکەی تەخت پێکهاتووە. گرژبوونی ئەم ماسوولکانە ڕۆڵێکی زۆر گرنگی هەیە لە ئاڵوگۆڕی گازە هەناسەییەکان لەگەڵ خوێندا.

داری برۆنشیال لە لوولەکانی نای، نایچە و لکەکانی ئەوان پێکدێت.

ناوچەی هەناسەدان
ئەو ئەندامانەی لە بەشەکانی پێشوودا پشکنیمان، ڕێگاکانی ڕێنوێنی و پاککردنەوەی هەوای هاتوو بۆ جەستە بوون. بەڵام بەشی سەرەکیی پرۆسەی هەناسەدان لە کۆتایی نایچەکانەوە دەست پێ دەکات. کەناڵی ئاڵڤیۆلی و کۆمەڵە کیسە هەواییەکان لەم بەشەی کۆئەندامی هەناسەداندا هەن.
  • کەناڵی ئاڵڤیۆل : کەناڵی ئاڵڤیۆلی لوولەیەکە کە لە شانەی ماسوولکەی تەخت و پینۆدی پێکهاتووە و لە کۆتایی ئەودا کۆمەڵێک کیسە هەوایی هەن.
  • کیسە هەوایی یان ئاڵڤیۆل : هەر یەکێک لە کیسە زۆر بچووکەکان (دوو مایکرۆمەتری) هاوشێوەی دانەی ترێیە کە لە شانەی داپۆشی شەشپاڵوویی یەک‌چین پێکهاتووە. پەردەی ئەم کیسەیە لە پەیوەندی لەگەڵ پەردەی ناسکی مووڕەگدایە و ئاڵوگۆڕی ئۆکسجین و دی ئۆکسیدی کاربۆن لەم ناوچەیەدا ئەنجام دەدرێت. هڵۆڵی ئاڵڤیۆلی ئەم کیسەیە لە نێوان ئاڵڤیۆلەکاندا پەیوەندی دروست دەکات و گوشاری ئەم بەشە لە کۆئەندامی هەناسەدان و سییە هاوسەنگ ڕادەگرێت. ئەم ئاڵڤیۆلانە پێکهاتەی هێشوویی دروست دەکەن کە کیسەی ئاڵڤیۆلی پێ دەکوترێت.

پێکهاتەی ئاڵڤیۆل
دیواری یەک چینی کیسە هەواییەکان لە سێ جۆر خانەی جیاواز پێک هاتووە: 
خانە ئاڵڤیۆلیەکانی جۆری I یان نیومۆنۆسیت I ، خانە داپۆشیە شەشپاڵووییە سادەکانن کە زۆرینەی ڕووی ئەم کیسانە بە خۆیانەوە دەگرن. ئەم خانانە نزیکەی ٢٥ نانۆمەتر ئەستوورن و توانای دەڵاندنی زۆریان هەیە بۆ O₂ و CO₂. 
خانە ئاڵڤیۆلیەکانی جۆری II یان نیومۆنۆسیت II ، لە نێوان خانەکانی جۆری «I»دا هەن و سورفاکتانتی سییەکان (تێکەڵەیەک لە پرۆتین و فۆسفۆلیپید) دروست دەکەن کە کێشانی ڕوویی سییەکان کەم دەکاتەوە.
ماکرۆفاژە ئاڵڤیۆلیەکان خانە پێکهاتەییەکانی ئەم بەشە لە کۆئەندامی هەناسەدان نین، بەڵام لە مەودایەکی زۆر کەمدا لە خانەکانی دیواری کیسە هەواییەکاندا هەن. ئەم ماکرۆفاژانە میکرۆبەکان کە تا ئەم بەشە لە ڕێگای هەناسەدان نەسڕدرابنەوە فاگۆسیت دەکەن (قووتدان و هەرسکردن).

ناوچەی هەناسەدان، لە کوتایی داری برۆنشیالدایە.

ڕۆڵی سورفاکتانت لە کەمکردنەوەی کێشانی ڕوویی
لە ڕووی ناوەوەی هەر ئاڵڤیۆلێکدا چینێک لە مولکولەکانی ئاو هەیە کە لەگەڵ مولکولەکانی ئاوی دەوروبەر و خانەکانی دیوارەکە کارلێک دەکەن. کارلێکی بەهێز لە نێوان مولکولەکانی ئاودا دەبێتە هۆی ڕاکێشرانی ئەم مولکولانە بەرەو چینی خانەیی و دوورکەوتنەوەی مولکولی ئاو لە گازەکانی ناو ئاڵڤیۆل. خانە ڕووییەکانی دیوارەکە بۆ بەرەنگاربوونەوەی گوشاری دروستکراو لە لایەن مولکولەکانی ئاوەوە، هێزێک لە ئاراستەی پێچەوانەی هێزی ئەم مولکولانە بەرەو ناوەندی ئاڵڤیۆلەکە دەدەن (کێشانی ڕوویی) کە دەبێتە هۆی دروستبوونی گوشار بۆ دەرچوونی هەوا (گوشاری کۆلاپس)، کەوتنە سەر یەکتری دیوار و وێکهاتنی ئاڵڤیۆل. کێشانی ڕوویی ئاڵڤیۆل دەتوانرێت لە ڕێگای فۆرمولەکەی خوارەوە بە دەست بێت. کە لەوێدا T، کێشانی ڕوویی دیواری ئاڵڤیۆل، r نیوەتیرەی ئاڵڤیۆل و P گوشاری کۆلاپس یان گوشاری دەرچوونی گاز لە ئاڵڤیۆلە.
P = 2T/r
لە ئەنجامدا، زیادبوونی کێشانی ڕوویی، گوشاری کۆلاپسی ئاڵڤیۆل زیاد دەکات و کەمبوونەوەی ئەو، گوشاری کۆلاپس کەم دەکاتەوە. بارودۆخێک لە بەرچاو بگرن کە تیرەی نایچەی کۆتایی و لە ئەنجامدا ڕۆیشتنی هەوای هاتوو بۆ ئاڵڤیۆل بەهۆی دەردانی زۆری بەڵغەمەوە کەم دەبێتەوە. لەم بارودۆخەدا نیوەتیرەی ئاڵڤیۆل بەهۆی کەمبوونەوەی هەواگۆڕییەوە کەم دەبێت و کێشانی ڕوویی بەپێی فۆرمولەکەی سەرەوە زیاد دەبێت. لەم بارودۆخەدا ڕۆیشتنی هەوا لە نێوان کونەکانی دوو ئاڵڤیۆلی تەنیشت یەکەوە، یارمەتی پاراستنی پێکهاتەی ئاڵڤیۆلەکە دەدات و ڕێگری دەکات لە کەوتنە سەر یەکتری دیوارەکان. ئەگەر میکانیزمە قەرەبووەکان نەتوانن ڕێگری بکەن لە کەوتنە سەر یەکتر، پەستان و بچووکبوونەوەی ئاڵڤیۆل، گوشاری دروستبوو وەک پۆمپێکی بەتاڵ، پلاسمای ناو مووڕەگەکان دەکێشێتە ناو ئاڵڤیۆلەکەوە. کۆبوونەوەی شلە بە زیادبوونی ئەستووری پەردەی هەناسەدان، ئاڵوگۆڕی گازەکان کەم دەکاتەوە. بەڵام سورفاکتانتی دەردراو لە خانەکانی جۆری II ئاڵڤیۆل ڕێگری دەکات لە دروستبوونی ئەم بارودۆخە.
سورفاکتانت تێکەڵەیەکە کە لە فۆسفاتیدیل کۆلینەکان بە ئەسیدە چەورییەکانی ١٦ کاربۆنە (90٪) و پرۆتینەکانی ئەلبومین، ئیمونۆگلۆبینی A و ئەپۆپرۆتینەکان (١٠٪) پێکهاتووە. دروستکردن و دەردانی ئەم تێکەڵەیە لە هەفتەی ٢٤ەمی دووگیانیدا دەست پێ دەکات و لە هەفتەی ٣٤ەمدا بەهۆی زیادبوونی دەردانی هۆرمۆنی کۆرتیزۆل لە جەستەی دایکدا زیاد دەبێت. سورفاکتانتی بەرهەمهاتوو لە ڤەزیکولەکانی هەڵگری سیتۆپلاسمی خانەکانی جۆری ٢ (Lamellar Bodies) هەڵدەگیرێن و بە ئێگزۆسیتۆز لە خانەکە دەردەچن. ئەم مولکولانە لە لای فۆسفاتیدیل کۆلین (بەشی پۆلار) لە نێوان مولکولەکانی ئاودا جێ دەگرن و کۆتایی ئەسیدە چەورییەکانیان (بەشی ناپۆلار) لە تەنیشت مولکولەکانی گازدا جێ دەگرن. کارلێکی ئەسیدە چەورییەکان لەگەڵ مولکولەکانی گاز، هێزێکی بەرەو سەرەوە دروست دەکات کە سەری فۆسفاتیدیلەکە بۆ سەرەوە دەکێشێت. لەبەر ئەوەی سەری فۆسفاتیدیلەکە لەگەڵ مولکولەکانی ئاو کارلێک دەکات، هێزی بەرەو سەرەوە بۆ مولکولەکانی ئاو دەگوازێتەوە.
لە ئەنجامدا هێزی دراو لە لایەن مولکولەکانی ئاوەوە بۆ خانەکانی دیوارەکە و لە ئاکامدا کێشانی ڕوویی دیواری ئاڵڤیۆل کەم دەبێتەوە. هەروەها دەردان و خڕبوونەوەی سورفاکتانت لە ئاڵڤیۆلەکاندا کە نیوەتیرەی گەورەتریان هەیە (کێشانی ڕوویی کەمتر) کەمترە لە ئاڵڤیۆلەکان کە نیوەتیرەی بچووکتریان هەیە (کێشانی ڕوویی زیاتر).

سییە
سییە ئەندامی سەرەکیی کۆئەندامی هەناسەدانە کە بەشە ڕێنوێنیکەرەکانی هەوا و ناوچەی هەناسەدان تێیدا هەن. ئەم ئەندامە ژینگە و پێکهاتە پێویستەکان بۆ ئاڵوگۆڕی ئۆکسجین و دی ئۆکسیدی کاربۆن لە نێوان جەستەی مرۆڤ و ئاتمۆسفێر دروست دەکات. بەم هۆیەوە ڕووبەری ڕووی سییە زۆر گەورەیە (٧٠ مەتری چوارگۆشە).
سییە ئەندامێکی قووچی و جووتە کە بە دوو نایچەی چەپ و ڕاستەوە بە سییەکەی ترەوە بەستراوەتەوە و دیافراگم پەیوەست بە ڕووی خوارەوەیانە. سییەی ڕاست کورتترە بەڵام پاناییەکەی لە سییەی چەپ زیاترە. بەم هۆیەوە سییەی چەپ قەبارەیەکی کەمتری لە سینگ داگیر کردووە. چەمانەوەی پێکهاتەی سییەی چەپ (Cardiac Notch)، جێگای دڵ دیاری دەکات.

هەر سییە لە چەند بەشی کاری پێکهاتووە.

هەر سییە لە یەکەگەلێکی بچووکتر پێکهاتووە بە ناوی لۆب کە نایچەکان، ڕەگە خوێنیەکان و ڕیشاڵە دەمارییەکانی جیاوازیان هەیە. سییەی چەپ لە دوو لۆب و سییەی ڕاست لە سێ لۆب پێک هاتووە. هەروەها هەر لۆبێک بە بەشە بچووکترەکان دابەش دەکرێت کە هەوا لە نایچەی سێیەمی جیاواز وەردەگرن. لۆبەکان بە شانەی پەیوەندی بە ناوی پەردەی نێوان‌لۆبۆلی لە یەکتر جیا دەکرێنەوە.


پەردەی لایەن (پلۆرا)
پەردەی لایەن، پەردەیەکە لە جۆری شانەی پەیوەندی (سێرۆزی) کە دەوروبەری هەر یەکێک لە سییەکان دادەپۆشێت. «بەشی ڤیسێرال» (Visceral) یان ناوەوەی ئەم چینە لەسەر بەشی دەرەوەی سییەدا جێ دەگرێت و «بەشی پاریێتال» (Parietal Pleura) یان دیواری، بەشی دەرەوەی ئەم پەردەیەیە کە بە ئێسکەکانی قەفەزی سینگ و دیافراگمەوە بەستراوەتەوە. شلەی لایەن (پلۆرا) بۆشایی نێوان ئەم دوو چینە پڕ دەکاتەوە و هایلۆمی سییە جێگای پەیوەندی ئەم دوو چینەیە بە یەکەوە.

دوو چینی ڤیسێرال و پاریێتال لەگەڵ شلەی لایەن، ڕێکخشانی سییە له کاتی جووڵەکانی هەناسەدان کەم دەکەنەوە. 

چینی ڤیسێرال و پاریێتالی پەردەی لایەن خانە مێزۆتێلیالیەکان پێکدێنن کە ئەرکی دروستکردن و دەردانی شلەی لایەن بە ئەستۆیانە. شلەی لایەن تێکەڵەیەکە هاوشێوەی سێرومی خوێن بە پرۆتین و ئاوی زۆر کە ڕێکخشانی نێوان دوو چینی لایەن لە جووڵەکانی هەناسەداندا کەم دەکاتەوە.

ماسوولکەکانی هەناسەدان
ماسوولکەکانی هەناسەدان یان پۆمپی ماسوولکەیی هەناسەدان لە دوو کۆمەڵە ماسوولکەی سەرەکی و لاوەکی پێکهاتوون. هەموو ئەم ماسوولکانە، ماسوولکەی هێڵکراون کە گرژبوون و شل بوونەوەیان دەبێتە هۆی چوونە ناوەوەی هەوا بۆ سییەکان لە هەناسەمژین و دەرچوونی لە هەناسەدەرداندا.
  • ماسوولکە سەرەکیەکان : دیافراگم و ماسوولکەکانی نێوان پەراسووی دەرەوە، ماسوولکە سەرەکیەکانی هەناسەدانن کە ڕیشاڵی دەماری ڤاگ گرژبوون (هەناسەمژین) و شل بوونەوە (هەناسەدەردان)یان چاودێری دەکات. ماسوولکەکانی نێوان پەراسووی ناوەوە لە هەناسەدەردانە قوڵەکاندا یارمەتی کەمکردنەوەی قەبارەی سینگ و دەرچوونی هەوا دەدەن.
  • ماسوولکە لاوەکیەکان : ئەم کۆمەڵەیە بریتییە لە ماسوولکەکانی زگ، ماسوولکەکانی مل و سەر کە لە چالاکیە جەستەییەکاندا یارمەتی کۆئەندامی هەناسەدان دەدەن بۆ زیادکردنی ژمار و قووڵیی هەناسەدان. گرژبوونی ئەم ماسوولکانە دەبێتە هۆی بردنەسەرەوەی ئەندامەکانی زگ، گوشار بۆ دیافراگم و کەمکردنەوەی قەبارەی سینگ.

دیافراگم
دیافراگم شانەیەکی به شێوەی تاقە لە جۆری ماسوولکەی هێڵکراو و شانەی پەیوەندی کە قەفەزی سینگی شیردەرەکان لە هڵۆڵی زگ جیا دەکاتەوە. گرژبوون و شل بوونەوەی ئەم ماسوولکەیە قەبارەی سینگ دەگۆڕێت و ڕۆڵێکی گرنگی هەیە لە جووڵەکانی هەناسەداندا. ژمارێکی زۆر میتۆکۆندری لە سیتۆپلاسمی خانەکانی ئەم شانەی ماسوولکەییەدا و مووڕەگە زۆرەکان، نیشان دەدات کە بڕی بەکارهێنانی ئۆکسجین لەم شانەیەدا یەکجار زۆرە. بەشی کۆتایی ئەم شانە نزیک ئێسکی کۆتایی سینگ و قیتایی تاق شێوەکەی لە خوارەوەی پەراسوویی شەشەمدا جێ دەگرێت. سێ هڵۆڵ لەم بەشەدا لە کۆئەندامی هەناسەداندا هەن کە جێگای تێپەڕبوونی ئائۆرت، سوورێنچک و ڕەشڕەگی «ڤێنا کاڤا»ن.

ڕۆڵی پەردەی دیافراگم له هەناسەدان‌دا

ماسوولکەکانی نێوان پەراسوو
دیافراگم ماسوولکەی سەرەکیی پۆمپی هەناسەدانە. بەڵام ناتوانێت بە تەنیا و بەبێ یارمەتی ماسوولکەکانی نێوان پەراسووەکان قەبارە و گوشاری پێویست بۆ چوونە ناوەوەی هەوا بۆ سییەکان دابین بکات. لە قەفەزی سینگی هەر مرۆڤێکی گەورە و تەندروستدا، ١١ جووت ماسوولکەی هێڵکراو لە نێوان پەراسووەکاندا هەن کە یارمەتیی دیافراگم دەدەن بۆ جووڵەکانی هەناسەدان.

کۆئەندامی هەناسەدانی مرۆڤ چۆن کار دەکات؟

هەواگۆڕیی سییەکان و ئاڵوگۆڕی گازەکان دوو بەشی هەناسەدانن. هەواگۆڕیی سییەکان بریتییە لە هەناسەمژین و هەناسەدەردان کە هەوا دەخاتە ناو جەستە (هەناسەمژین) و لە جەستە دەردەدات (هەناسەدەردان). ئاڵوگۆڕی گازەکان لە دوو ئاستدا ئەنجام دەدرێت. مووڕەگەکان دی ئۆکسیدی کاربۆن لە شانە ناوەکیەکان وەردەگرن (هەناسەدانی ناوەکی) و ئەو لە سییەکاندا لەگەڵ ئۆکسجینی ناو کیسە هەواییەکان ئاڵوگۆڕ دەکەن (هەناسەدانی دەرەکی).
هەناسەمژین و هەناسەدەردان دوو جووڵەی سەرەکیی کۆئەندامی هەناسەدانن کە بە یارمەتی شانە جیاوازەکان و بە گۆڕینی گوشاری هەوا لەم ڕێگایانە و سییەکاندا، ئۆکسجین و دی ئۆکسیدی کاربۆن ئاڵوگۆڕ دەکەن. دیافراگم و ماسوولکەکانی نێوان پەراسوو (ماسوولکەکانی هەناسەدان) دوو جۆر ماسوولکەی هێڵکراون کە بەشداری لە پرۆسەی هەناسەداندا دەکەن. هەناسەمژین جووڵەیەکە کە بە گرژبوونی ئەم دوو ماسوولکەیە هەوا دەخاتە ناو ڕێگاکانی هەناسە و سییەکان.
  • ماسوولکەی نێوان پەراسوو : سێ چینی ناوەوە، ناوەکی (قووڵ) و دەرەوە لە ماسوولکەی هێڵکراو لە نێوان پەراسووەکاندا هەن. گرژبوونی ماسوولکەکانی نێوان پەراسووەکانی دەرەوە لە هەناسەمژیندا پەراسووەکان و چۆڵەمەی سینگ بەرەو سەرەوە ڕادەکێشێت و بەرینایی قەفەزی سینگ زیاد دەکات.
  • دیافراگم : گرژبوونی ئەم ماسوولکەیە لە هەناسەمژیندا دەبێتە هۆی ڕاستبوونەوەی بەشی تاقی، کێشانه خوارەوەی ماسوولکەکە و زیادبوونی بڵندایی قەفەزی سینگ.

بەپێی یاسای بۆیل، لە ژوورێکی داخراو بە پلەی گەرمی نەگۆڕدا، زیادبوونی قەبارە دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی گوشاری گاز. ئاڵوگۆڕی گازەکان لە ڕێگاکانی هەناسەدان و سییەکان لەم یاسایە پەیڕەوی دەکات. لە هەناسەمژیندا، زیادبوونی قەبارە لە ئەنجامی گرژبوونی ماسوولکەکان، دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی گوشاری سییەکان بەراورد بە هەوای دەرەوە و چوونە ناوەوەی هەوا لە ئاراستەی لێژی گوشار (گوشاری زیاتر بۆ کەمتر) بۆ ئەم بەشە لە کۆئەندامی هەناسەدان.

لە هەناسەدەرداندا هەموو ئەم پرۆسەیە لە ئاراستەی پێچەوانەدا ئەنجام دەدرێت. ماسوولکەکانی هەناسەدان شل دەبنەوە. قەبارەی سییە کەم دەبێت و گوشارەکەی زیاد دەبێت و هەوا لە ڕێگاکانی هەناسە دەردەچێت. شل بوونەوەی دیافراگم بڵندیی سینگ و شل بوونەوەی ماسوولکەکانی نێوان پەراسوو بەرینایی سینگ کەم دەکەنەوە. لە هەناسەدەردانی قوڵدا ماسوولکەکانی نێوان پەراسووەکانی دەرەوە شل دەبن و ماسوولکەکانی نێوان پەراسووەکانی ناوەوە گرژ دەبن. گرژبوونی ئەم ماسوولکانە یارمەتی کەمکردنەوەی قەبارەی سینگ دەدات.

قەبارەی هەناسەدان
قەبارە یان بارستایی هەناسەدان، قەبارەی هەوای ناو کۆئەندامی هەناسەدانی سەرەوە و خوارەوەیە لە قۆناخە جیاوازەکانی هەناسەداندا. بە پێوانەکردنی ئەم قەبارانە دەتوانرێت بارودۆخی میکانیکی سییەکان، تەندروستی ماسوولکەکانی هەناسەدان، بەرگری ڕێگاکانی هەوایی و کارامەیی ئاڵوگۆڕی گازە هەناسەییەکان لە ئاڵڤیۆلدا بە ڕێگای سادە و نەهێرشانە پشکنین بکرێت. «ئەسپیرومەتری» (Spirometry) تاقیکردنەوەیەکی سادەیە کە بۆ پێوانەکردنی قەبارە و بارستایی سییەکان بەکاردێت. «قەبارەی تایدال» (Tidal Volume)، «قەبارەی هەناسەدانی هەڵگیراوی هەناسەمژین» (Inspiratory Reserve Volume)، «قەبارەی هەناسەدانی هەڵگیراوی هەناسەدەردان» (Expiratory Reserve Volume) و «قەبارەی ماوە» (Residual Volume/Reserve Volume) قەبارە پێناسەکراوەکانن بۆ قۆناخە جیاوازەکانی هەناسەدان.
قەبارەی تایدال : قەبارەی ئەو هەوایەیە کە لە هەناسەمژین و هەناسەدەردانێکی ئاسایی و ئارامدا دەچێتە ناو سییەکان و لێیان دەردەچێت. مامناوەندی قەبارەی تایدال لە مرۆڤێکی گەورەدا کە سییەی تەندروستی هەیە نزیکەی نیو لیترە. ئەم قەبارەیە لە دووگیانیدا زیاد دەبێت.
قەبارەی هەناسەدانی هەڵگیراوی هەناسەمژین : زۆرترین قەبارەی هەوایی (نزیکەی ٢.٥ لیتر) کە لە هەناسەدانێکی قوڵدا دەچێتە ناو سییەکان. ئەم قەبارەیە بە هێزی گرژبوونی ماسوولکەکان و بڕی کشۆکەی شانەی سییەکان بەستراوەتەوە.
قەبارەی هەناسەدانی هەڵگیراوی هەناسەدەردان : زۆرترین قەبارەی هەوایی (١.٥ لیتر) کە لە هەناسەدەردانیەکی قوڵدا لە سییەکان دەردەچێت. ئەم قەبارەیە بە هێزی ماسوولکەکان و بڕی بەرگری ڕێگاکانی هەوایی بەستراوەتەوە. قەبارەی هەڵگیراوی هەناسەدەردان لە کەسانی دووگیان، گیرانی ڕێگاکانی هەوایی و کەسانی زێدە کێشدا کەم دەبێت.
قەبارەی هەوای ماوە : قەبارەی ئەم هەوایە (نزیکەی ١.٥ لیتر) نیشان دەدات کە دوای هەر هەناسەدەردانیەکی قوڵ لە سییەکان یان ڕێگاکانی هەناسەداندا دەمێنێتەوە.
بارستایی سییەکان یان کۆئەندامی هەناسەدان نەگۆڕە و لە قۆناخە جیاوازەکانی هەناسەداندا ناگۆڕدرێت و بە «بارستایی ژیانی» (Vital capacity)، «بارستایی هەناسەمژین» (Inspiratory Capacity)، «بارستایی ماوەی کارکردن» (Functional Residual Capacity) و «بارستایی گشتی» (Total Lung Capacity) دابەش دەکرێت.

  • بارستایی ژیانی : قەبارەی ئەم هەوایە کە دوای زۆرترین هەناسەمژین لە سییە دەردەچێت. ئەم قەبارەیە دەتوانرێت لە کۆکردنەوەی قەبارەی هەوای هەڵگیراوی هەناسەمژین، قەبارەی تایدال و قەبارەی هەڵگیراوی هەناسەدەردان حیسێب بکرێت (نزیکەی 4.5 لیتر).
  • بارستایی هەناسەمژین : قەبارەی ئەو هەوایە کە لە هەناسەمژینێکی ئارام تا زۆرترین هەناسەمژین دەچێتە ناو سییە. ئەم کۆکردنەوەیە دەتوانرێت لە کۆی قەبارەی تایدال و قەبارەی هەوای هەڵگیراو حیسێب بکرێت (نزیکەی 3 لیتر).
  • بارستایی ماوەی کارکردن : بارستایی ماوەی کارکردن، قەبارەی هەوای ماوە دوای هەناسەدەردانێکی ئارامە. ئەم قەبارەیە دەتوانرێت لە کۆی قەبارەی هەڵگیراوی هەناسەدەردان و قەبارەی ماوە حیسێب بکرێت (نزیکەی ٣ لیتر).
  • بارستایی گشتی : بارستایی گشتی، قەبارەی هەوای ناو سییە دوای هەناسەدەردانی قوڵ (زۆرترین) نیشان دەدات (نزیکەی ٦ لیتر).

گوشاری گازەکان لە کۆئەندامی هەناسەداندا
هەواگۆڕی سییەکان بە گوشاری بەرگەهەوا، گوشاری نێوان ئاڵڤیۆلی و گوشاری نێوان لایەنی بەستراوەتەوە. کەمبوونەوەی گوشاری ناوەوەی سییەکان بەراورد بە هەوا دەبێتە هۆی چوونە ناوەوەی هەوا (هەناسەمژین) و زیادبوونی گوشاری سییەکان بەراورد بە گوشاری بەرگەهەوا دەبێتە هۆی دەرچوونی هەوا (هەناسەدەردان). گوشاری بەرگەهەوا، ئەو هێزەیە کە مولکولەکانی هەوا بە ڕووی دەوروبەریانەوە لەوانە جەستەی مرۆڤ، دەیدەن. ئەم گوشارە لە بارودۆخی ئاساییدا 760 میلی مەتری جیوەیە و سەرچاوەی گوشار (سفر میلی مەتری جیوە) لە کۆئەندامی هەناسەداندایه. کاتێک لە گوشاری ئەرێنی لە هەر یەکێک لە بۆشاییەکانی کوتراودا قسە دەکەین، مەبەست گوشاری سەر 760 میلی مەتری جیوەیە و کاتێک لە گوشاری نەرێنی قسە دەکەین، مەبەست گوشارەکانی کەمتر لە 760 میلی مەتری جیوەیە.
گوشاری نێوان ئاڵڤیۆلی، گوشاری هەوای ناو ئاڵڤیۆلەکانە کە لە قۆناخە جیاوازەکانی هەناسەداندا یان بە هۆکارە ژینگەیی و مێتابۆلیکیەکان دەگۆڕدرێت. گوشاری لایەن، گوشاری مولکولەکانی هەوای ناو شلەی لایەن نیشان دەدات و لە قۆناغە جیاوازەکانی هەناسەداندا دەگۆڕدرێت بەڵام هەمیشە نەرێنیترە لە گوشاری ناوەوەی ئاڵڤیۆل و گوشاری بەرگەهەوا. جیاوازیی گوشاری ئەم بەشانە ئاراستەی هەواگۆڕی سییەکان دیاری دەکات.

جیاوازیی گوشاری هەوا له بەشەکانی کۆئەندامی هەناسەدان و بەرگەهەوادا، یەکێک لە هۆکارە گرینگەکانی سازبوونی هەواگۆڕیی سییەکانە.

گوشاری نیسکیی گازەکان لە کۆئەندامی هەناسەداندا
هەوا تێکەڵەیەکە لە مولکولە گازیە جیاوازەکان (لەوانە ئۆکسجین، نایترۆجین، دی ئۆکسیدی کاربۆن و هەڵمی ئاو) کە کۆی هێزی کە هەر یەکێکیان بە ڕووی دەوروبەریان دەدات، گوشاری بەرگەهەوا دروست دەکات. «گوشاری نیسکیی گاز» (Partial Pressure) گوشاری یەکێک لەم مولکولانەیە بەراورد بە گوشاری گشتی. جیاوازیی گوشاری نیسکیی گازەکان لە دوو لای پەردەیەکەوە (پەردەی هەناسەدان) دەبێتە هۆی جووڵەی گازەکان (O₂ و CO₂) لە لای گوشاری نیسکیی زیاتر بۆ لای گوشاری نیسکیی کەمتر و هەرچەندە ئەم جیاوازی گوشارە زیاتر بێت، خێرایی بڵاوبوونەوە زیاتر دەبێت.

توانەوەی گازە هەناسەییەکان لە شلەکانی جەستەدا
بەپێی یاسای هێنری، خەستیی گازەکان لە شلەکانی وەک خوێن، بە ڕێژەیەک لە توانەوەی گاز و گوشاری نیسکیی ئەو لە شلەکەدایە. هەرچەندە گوشاری نیسکیی گاز زیاتر بێت، ژمارەیەکی زیاتر لەم مولکولانە لە شلەکەدا دەتوێنەوە. هەروەها جۆری پەیوەندیەکانی نێوان مولکولیی گاز، توانەوەی ئەو لە شلەکەدا دەگۆڕێت. گوشاری نیسکیی گازەکان لە بەرگەهەوا و کیسە هەواییەکاندا بەرابەرە کە ڕیزبەندیەکەی لە خوارەوە هاتووە:
نایترۆجین > ئۆکسجین > هەڵمی ئاو > دی ئۆکسیدی کاربۆن
بەڵام پێکهاتەی ئەم دوو گازە لەگەڵ یەک جیاوازە و بڕی هەڵمی ئاو لە گازە ئاڵڤیۆلیەکاندا زیاترە لە ئاتمۆسفێر. گوشاری نیسکیی ئۆکسجین لە کیسە ئاڵڤیۆلیەکاندا ١٠٤ میلی مەتری جیوەیە بەڵام گوشاری ئەو خوێنەی کە بە ڕەشڕەگە سییەییەکان دەچێتە ناو گوێچکەلەی ڕاستەوە، ١٠٠ میلی مەتری جیوەیە. گوشاری نیسکی و توانەوەی گازە هەناسەییەکان ئاراستەی بڵاوبوونەوەی گازەکان لە نێوان مووڕەگ و شانەکان (ئەندامە ناوەکیەکان و کیسە هەواییەکان) دیاری دەکات.

ئاڵوگۆڕی گازەکان لە شانەی ناوەکیدا
ئاڵوگۆڕی گازەکان لە بەشە ناوەکیەکانی جەستە (هەناسەدانی ناوەکی) و سییەکان بەستراوەتەوە بە دەمارە خوێنییەکان، خڕۆکە سوورەکان و دڵەوە. دی ئۆکسیدی کاربۆنی بەرهەمهاتوو لە میکانیزمە جیاوازەکانی خانەیی بەپێی لێژی خەستیی گاز لە سیتۆپلاسمی خانەکە دەچێتە ناو شلەی نێوان شانەیی، لە شلەی نێوان شانەیی دەچێتە ناو مووڕەگ و لە مووڕەگ دەچێتە ناو ڕەشڕەگی گەورەوە. ئەم ڕەشڕەگە خوێنەکە بۆ گوێچکەلەی ڕاستی دڵ دەگوازێتەوە. خوێنی بە خەستیی ئۆکسجینی کەم و دی ئۆکسیدی کاربۆنی زۆر بۆ ئاڵوگۆڕ لە سکۆلەی ڕاست بۆ سییەکان دەگوازرێتەوە.
بەشێکی زۆر کەم لە ئۆکسجین لە پلاسمای مووڕەگەکانی تەنیشت شانەدا تۆاوەتەوە. ئەم گازە بە ئاسانی و بە بڵاوبوونەوەی سادە لە نێوان پەردەی دوو چینی لیپیدیدا تێدەپەڕێت و دەچێتە ناو سیتۆپلاسمی خانەکانەوە. بەڵام بەشی سەرەکیی ئۆکسجینی خوێن بە هیمۆگلوبینی (HbO₂) ناو خڕۆکە سوورەکانەوە بەستراوەتەوە. حەزی ئەم پرۆتینە بۆ دی ئۆکسیدی کاربۆن زیاترە لە ئۆکسجین. بەم هۆیەوە لە بوونی خەستیی زیاتری دی ئۆکسیدی کاربۆن، ئۆکسجین لە هیمۆگلوبین جیا دەبێتەوە و دەچێتە ناو شلەی نێوان شانەییەوە. ئاڵوگۆڕی دی ئۆکسیدی کاربۆن بە چەند میکانیزمێک ئەنجام دەدرێت.
  • بەشێکی کەم (نزیکەی ١٠٪) لە دی ئۆکسیدی کاربۆنی بەرهەمهاتوو لە خانەکە بە بڵاوبوونەوەی سادە لە پەردەی پلاسما دەردەچێت و دوای تێپەڕبوون لە شلەی نێوان شانەیی، لە پلاسمای خوێندا دەتوێتەوە.
  • بەشێک لەم گازە دوای کارلێکی زۆر ئارام لەگەڵ مولکولەکانی ئاوی ناو پلاسمادا بە یۆنی بیکاربۆنات و یۆنی هایدڕۆجین دەگۆڕدرێت. لە ئەنجامدا زیادبوونی دی ئۆکسیدی کاربۆن دەبێتە هۆی زیادبوونی بەرهەمهێنانی یۆنی هایدڕۆجین (ئەسیدی بوونی خوێن) و کەمبوونەوەی ئەم گازە دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی یۆنی هایدڕۆجین (بازی بوون) لە خوێندا.
  • بەشی سەرەکی (نزیکەی ٧٠٪) دی ئۆکسیدی کاربۆن دەچێتە ناو خڕۆکەی سوورەوە و لە کارلێکێکی ئەنزیمی و خێرادا، بە ئەنزیمی کاربۆنیک ئەنیدراز (ئەنزیمی پەیوەست بە پەردە) بە بیکاربۆنات و یۆنی هایدڕۆجین دەگۆڕدرێت. بیکاربۆناتی بەرهەمهاتوو بە ئانتیپۆرتەرەکانی پەردە یان یۆنی کلۆر ئاڵوگۆڕ دەکرێت و لە سیتۆپلاسمی خانەکە دەردەچێت. یۆنی هایدڕۆجینی لەم کارلێکە بەرهەمهاتوو بە هیمۆگلوبینەوە دەبەسترێتەوە.
  • بەشێکی تری ئەم گازە (نزیکەی ٢٠٪) دوای چوونە ناو خڕۆکەی سوورەوە بە هیمۆگلوبینەوە دەبەسترێتەوە و کاربۆئامینۆهیمۆگلوبین دروست دەکات.

ئاڵوگۆڕی گازەکان لە کیسە هەواییەکانی کۆئەندامی هەناسەداندا
دەوروبەری ئاڵڤیۆلەکان وەک خانەکانی شانەی ناوەکی، تۆڕێکی بەرفراوانی مووڕەگە خوێنییەکان هەیە. خەستیی دی ئۆکسیدی کاربۆن لە مووڕەگەکان و خەستیی ئۆکسجین لە کیسە هەواییەکاندا زیاترە. بەم هۆیەوە دی ئۆکسیدی کاربۆن بەپێی لێژی خەستی دەچێتە ناو کیسە هەواییەکان و بە هەناسەدەردان لە ڕێگاکانی هەوایی دەردەچێت. لە بەشی پێشوودا ڕوونمان کردەوە کە بەشی سەرەکیی دی ئۆکسیدی کاربۆن بە شێوەی یۆنی بیکاربۆنات و تۆاوە لە پلاسمای خوێندا دەگوازرێتەوە. بەشێکی کەم لەم یۆنە لە مووڕەگە ئاڵڤیۆلیەکاندا دوای کارلێکێکی ئارام لەگەڵ یۆنی هایدڕۆجین، دیسان بە دی ئۆکسیدی کاربۆن و ئاو دەگۆڕدرێت و دەچێتە ناو ئاپیتێلیومی کیسە هەواییەکەوە.
بەشی سەرەکیی ئەم یۆنە بە ئانتیپۆرتەری پەردەی خڕۆکەی سوور لەگەڵ یۆنی کلۆر ئاڵوگۆڕ دەکرێت و لە خانەکەدا بە ئەنزیمی کاربۆنیک ئەنیداز بە دی ئۆکسیدی کاربۆن و ئاو دەگۆڕدرێت. هەروەها دی ئۆکسیدی کاربۆنی پەیوەست بە هیمۆگلوبین دوای جیابوونەوە لەم پرۆتینە، بە بڵاوبوونەوەی سادە لە پەردەی پلاسمایی خڕۆکەی سوور و شلەی نێوان شانەیی تێدەپەڕێت و دەچێتە ناو کیسە هەواییەکانەوە. 

لە لایەکی ترەوە، ئۆکسجینی ناو کیسە هەواییەکان لە ئاراستەی لێژی خەستی دەچێتە ناو شلەی نێوان شانەییەوە. بەشێکی زۆر کەم (کەمتر لە ٢٪) لەم گازە ڕاستەوخۆ دەچێتە ناو مووڕەگەوە و بە شێوەی تۆاوە لە پلاسمای خوێندا بۆ شانەکان دەگوازرێتەوە. بەڵام بەشی سەرەکیی ئۆکسجین دوای چوونە ناو خڕۆکەی سوورەوە و بەستنەوە بە هیمۆگلوبین-هایدڕۆجین (HHb)، بۆ گوێچکەلەی چەپی دڵ و دواتر ئەندامە ناوەکیەکان دەگوازرێتەوە. یۆنی هایدڕۆجینی جیابووەوە لە هیمۆگلوبین دەچێتە ناو کارلێک لەگەڵ بیکاربۆنات.

هێڵکاریی جیابوونەوەی ئۆکسجین و هیمۆگلوبین
هیمۆگلوبین پرۆتینێکە کە لە چوار یەکە بچووکە پۆلیپەپتیدیەکان (دوو زنجیرەی ئەلفا و دوو زنجیرەی بێتا) پێکهاتووە کە یەک ئەتۆمی ئاسن (جێگای بەستنەوەی ئۆکسجین) لە مۆتیفی هێمی هەر یەکێکیاندا هەیە. زنجیرە پۆلیپەپتیدیەکان دوو شێوەی جیاواز هەن کە بە بەستنەوەی ئۆکسجین دەگۆڕدرێت. شێوەی T لە هیمۆگلوبینی بێ ئۆکسجین و شێوەی R لە هیمۆگلوبینی پەیوەست بە مولکولی ئۆکسجین دروست دەبێت. بەستنەوەی یەکەم مولکولی ئۆکسجین بە ئەتۆمی ئاسن لە یەکێک لە یەکە بچووکەکاندا دەبێتە هۆی گۆڕینی شێوەی یەکە بچووکەکانی تر لە شێوەی T بۆ R و زیادبوونی حەز بۆ ئەم گازە. هەر هیمۆگلوبینێک ٤ مولکولی ئۆکسجین لە مووڕەگەکانی سییەکان بۆ دڵ دەگوازێتەوە.
گوشاری نیسکیی گازی ئۆکسجین لە سوورڕەگەکانی شانەدا ١٠٠ میلی مەتری جیوەیە و گوشاری نیسکیی گازی دی ئۆکسیدی کاربۆن ٤٠ میلی مەتری جیوەیە. ئەم ڕێژەیە لە ڕەشڕەگەکاندا بە ٤٥ و ٤٠ میلی مەتری جیوە دەگۆڕدرێت. گوشاری ئەم گازانە لە خوێندا، کاریگەری لەسەر حەزی هیمۆگلوبین بۆ گاز هەیە. هێڵکاریی جیابوونەوەی هیمۆگلوبین نیشان دەدات، لە هەر میلی مەتری جیوە لە گازی ئۆکسجینی ناو خوێندا چ ڕێژەیەک لە هیمۆگلوبین تێر بووە. ئەم هێڵکارییە سیگمۆئیدیە لە چەند بەشێک پێک هاتووە.
  • هێڵی ڕاستی کۆتایی : ئەم هێڵە نیشان دەدات دوای گەیشتن بە زۆرترین گوشاری نیسکیی ئۆکسجین (١٠٠) زیادبوونی گوشار کاریگەری نییە لەسەر بەستنەوەی مولکولی زیاتر بە هیمۆگلوبین.
  • خاڵی گۆڕان : بەهۆی پرۆسەی کارلێکی ئەرێنی لە نێوان زنجیرە پۆلیپەپتیدیەکاندا گۆڕانێکی کەم لە گوشاری نیسکیی ئۆکسجین بۆ نموونە لە ٢٠ بۆ ٣٠، ڕێژەی هیمۆگلوبینی تێربوو لە ٢٠ بۆ ٥٠ لە سەد زیاد دەکات.

گۆڕینی pH، پلەی گەرمی و مولکولی دی فۆسفۆ گلیسرات (DPG) حەزی هیمۆگلوبین بۆ ئۆکسجین و هێڵی جیابوونەوەی هیمۆگلوبین دەگۆڕێت. زیادبوونی حەزی هیمۆگلوبین بۆ ئۆکسجین دەبێتە هۆی جووڵەی سیگمۆئید بەرەو چەپی هێڵکاری و کەمبوونەوەی حەزی ئەو دەبێتە هۆی گواستنەوەی سیگمۆئید بۆ ڕاستی تەوەر.
  • شیفتی ڕاست : ئەم بارودۆخە لە مووڕەگەکانی شانەی ناوەکیدا، دەبێتە هۆی گواستنەوەی ئۆکسجین بۆ خانەکان. بەم هۆیەوە لە شانەکاندا کاتێک گوشاری نیسکیی گازی ئۆکسجین نیوەی زۆرترین گوشاری نیسکی بێت (٥٠ میلی مەتری جیوە) ٧٥ لە سەدی هیمۆگلوبین لە ئۆکسجین تێر بووە. زیادبوونی دی ئۆکسیدی کاربۆن، کەمبوونەوەی pH، زیادبوونی پلەی گەرمی و زیادبوونی DPG ئەو هۆکارانەن کە حەزی هیمۆگلوبین بۆ ئۆکسجین لە شانەکانی ناوەکیدا کەم دەکەنەوە. شانەی جووت و شانەی ماسوولکەیی (لە کاتی چالاکی تونددا) دوو شانەی سەرەکین کە کەمبوونەوەی حەزی هیمۆگلوبین بۆ ئۆکسجین زیاتر لەواندا دروست دەبێت تا ئۆکسجینی زیاتر بۆ شانە بگەیەنن.
  • شیفتی چەپ : ئەم بارودۆخە لە مووڕەگە ئاڵڤیۆلیەکاندا و لە ئەنجامدا زیادبوونی حەزی هیمۆگلوبین بۆ ئۆکسجین دروست دەبێت. کەمبوونەوەی دی ئۆکسیدی کاربۆن، زیادبوونی pH، کەمبوونەوەی پلەی گەرمی و کەمبوونەوەی DPG لەو هۆکارانەن کە کەمبوونەوەی حەزی هیمۆگلوبین و گازی ئۆکسجین لەگەڵ خۆیان دەهێنن. لەم بارودۆخەدا ٩٠٪ یەکە بچووکە هیمۆگلوبینیەکان لە نیوەی زۆرترین گوشاری نیسکیی ئۆکسجین (٥٠ میلی مەتری جیوە) لەم گازە تێر بوون.


ڕێکخستنی کۆئەندامی هەناسەدان

کۆئەندامی هەناسەدان کۆمەڵێک ئەندام و شانەی جیاوازە کە هۆمیۆستاسیس و کارکردنی هاوئاهەنگیان وەک زۆرێک لە کۆئەندامەکانی تری جەستە بە کۆئەندامی دەماری و هۆرمۆنی ڕێکدەخرێت.

ڕێکخستنی دەماریی کۆئەندامی هەناسەدان
کۆئەندامی دەماری کارلێکی ناوەندی چاودێری لە لاسکی مێشک، وەرگرە هەناسەییەکان و ماسوولکە هەناسەییەکان ڕێک دەخات. ئەم سیستمە یەک خۆڕێکخەرە کە بە گۆڕینی گوشاری نیسکیی دوو گازی هەناسەدان وەڵام دەداتەوە. وەرگرە هەستییەکانی بەشە جیاوازەکانی جەستە گۆڕینی گوشاری گازە هەناسەییەکان دەناسنەوە و پەیامی دەماری دروستکراو لێیان بە یارمەتی ڕیشاڵە دەماریەکانی هێنەر بۆ ناوەندی چاودێری دەنێرن. وەڵامەکە کە لە ناوەندی چاودێری و بە ڕیشاڵە دەماریەکانی وابەر بۆ کۆئەندامی هەناسەدان دەگەڕێتەوە، بە گۆڕینی گرژبوونی ماسوولکە هەناسەییەکان، هەناسەمژین و هەناسەدەردان دەگۆڕێت.

ناوەندی چاودێریی کۆئەندامی هەناسەدان
«ناوەندی پێنۆمۆتاکسیک» (Pneumotaxic Center)، «ناوەندی ئەپنوستیک» (Apneustic Center)، وەرگرە کیمیاییەکانی ناوەندی (CCR)، کۆمەڵەی هەناسەدانی پاشەوە (DRG) و ناوەندی هەناسەدانی پێشەوە (VRG) ناوەندەکانی چاودێریی کۆئەندامی هەناسەدانن لە لاسکی مێشکدا.
  • ناوەندی پێنۆمۆتاکسیک : ئەم ناوەندە پەیامی لە ئەنجامی زیادبوونی قەبارەی سییەکان وەردەگرێت و بە ناردنی پەیام بۆ ناوەندەکانی هەناسەدانی پاشەوە و ناوەندی هەناسەدانی پێشەوە، هەناسەدان چاودێری دەکات. هەروەها، زنجیرەی هەناسەمژین و هەناسەدەردان بە پەیامە دەماریەکانی ئەم ناوەندە ڕێکدەخرێت.
  • ناوەندی ئەپنوستیک : ئەم ناوەندە بە ناردنی پەیام بۆ ناوەندەکانی چاودێریی مێدولای لاسکی مێشک (ناوەندی هەناسەدانی پاشەوە و ناوەندی هەناسەدانی پێشەوە)، هەناسەدانی قووڵ چالاک دەکات. زیان گەیشتن بە ناوەندی پێنۆمۆتاکسیک دەبێتە هۆی ئەوەی ناوەندی ئەپنوستیک بە تەنیا بەشەکانی تر چاودێری بکات.
  • وەرگرە کیمیاییەکانی ناوەندی : ئەم وەرگرانە گۆڕانکاریەکانی pH دەناسنەوە و پەیامەکانی ئەم ناوەندە بۆ ناوەندی هەناسەدانی پاشەوە چاودێری دەکەن.
  • ناوەندی هەناسەدانی پاشەوە : ئەم ناوەندە پەیامەکانی وەرگرە ڕاکێشان و کیمیاییەکانی ئەندامە دەوروبەریەکان وەردەگرێت و هەناسەدان هاندەدات.
  • ناوەندی هەناسەدانی پێشەوە : پەیامی دەماریی ئەم ناوەندە بە شل کردنی ماسوولکە هەناسەییەکان، هەناسەدەردان هاندەدات و پەیامەکەی بۆ ماسوولکە تەختەکانی قورگ و ئەوک، هەناسەمژین هاندەدات. نۆرۆنە دەرچووەکان لەم ناوەندە و ناوەندی هەناسەدانی پاشەوە لە ڕێگایەکی هاوبەشدا بۆ دڕکەپەت و دواتر لە دوو لکەدا پەیامی دەماری بۆ ماسوولکەکانی نێوان پەراسوو (٨ دەماری نێوان پەراسوو) و دیافراگم (دەماری فرێنیک) دەگوازێتەوە. 
ئەم ناوەندانە جگە لە ئەندامە دەوروبەریەکان، لە ناوەندەکانی سەرەوەی مێشکەوە پەیام وەردەگرن. هاندانی کۆئەندامی لیمبیک لە گۆڕانکاریەکانی هەست (خەم، ورووژان، نیگەرانی و ترس) بۆ ئەم ناوەندە دەنێردرێت و هەناسەدان دەگۆڕێت. شۆکی گەرمی وەک کاتێک کە لەناکاو دەچیتە ناو مەلەوانگەیەکی سارد، هیپۆتالامۆس هاندەدات. پەیامی ئەم بەشە بۆ ناوەندی هەناسەدان، هاندانی هەناسەمژینی قووڵی لەگەڵ خۆیدا هەیە.

لاسکی میشک، ناوەندی چاودێریی هەناسەدانی خۆنەویست لە سیستمی دەماریی ناوەندیدایە.

چاودێریی خۆویستانەی هەناسەدان
چینی جوڵانەوەی سەرەکی (PMC) و چینی پێش جوڵانەوە (PreMC)، دوو بەشی چینی مێشکن کە لە ڕێکخستنی خۆویستانەی هەناسەداندا ڕۆڵیان هەیە. پەیامی ئەم دوو بەشە ڕاستەوخۆ بۆ دڕکەپەت دەنێردرێت و ناردنی پەیامی دڕکەپەت بۆ ماسوولکە هەناسەییەکان هەواگۆڕی سییەکان دەگۆڕێت.

وەرگرەکانی کۆئەندامی هەناسەدان
وەرگرە هەناسەییەکان وەک وەرگرە هەستییەکانی تر، کۆتایی گۆڕدراوی نۆرۆنە هەستییەکانن لە ئەندامە دەوروبەریەکاندا. وەرگرە کیمیاییەکان و میکانیکیەکان جۆرەکانی وەرگرە هەناسەییەکانن کە پەیامە ژینگەییەکان وەردەگرن.
  • وەرگرە کیمیاییەکان : ئەم وەرگرانە لە کۆئەندامی دەماری ناوەندی (CNS)، لکەکانی سوورڕەگی کارۆتید و کەوانەی ئائۆرتدا هەن.
  1. هاندەری سەرەکیی وەرگرە کیمیاییەکانی دەوروبەری، گۆڕینی گوشاری ئۆکسجینی خوێنە. بەڵام بە گۆڕانکاریەکانی گوشاری دی ئۆکسیدی کاربۆنیش وەڵام دەدەنەوە.
  2. وەرگرە کیمیاییەکانی کۆئەندامی دەماری ناوەندی لە لاسکی مێشکدا هەن و گۆڕانی خەستیی یۆنی هایدڕۆجین لە ماتریکسی دەرەوەی خانەدا دەناسنەوە. پێکهاتەی ئەم ماتریکسە بە شلەی مێشکی-دڕکەپەتی و خوێن دەگۆڕدرێت.
  • وەرگرە میکانیکیەکان : ئەم وەرگرانە لە بەشە جیاوازەکانی سینگدا لەوانە ماسوولکەکانی نێوان پەراسووەکان، ماسوولکە یارمەتیدەرەکانی هەناسەدان و دیافراگم و ڕێگاکانی هەوایی سەرەوە و خوارەوەدا هەن. کارکردنی ئەم وەرگرانە لە کۆئەندامی هەناسەدانی سەرەوە و خوارەوەدا جیاوازە.
  1. کۆئەندامی هەناسەدانی سەرەوە: هاندانی وەرگرە میکانیکیەکانی ئەم بەشە لە کردارە ڕیفلێکسیەکانی پرخە، ئەپنێ، بۆنکردن، قووتدان و کۆخە ڕێکدەخات.
  2. کۆئەندامی هەناسەدانی خوارەوە: وەرگرە میکانیکیەکانی ڕێگاکانی هەوایی و ماسوولکەکانی ئەم بەشە بە ڕاکێشانی لە ئەنجامی گۆڕانکاریەکانی قەبارە هەستیارن.

کاریگەریی گۆڕینی گوشاری دی ئۆکسیدی کاربۆن لەسەر وەرگری کیمیایی ناوەندی کۆئەندامی هەناسەدان
زیادبوونی زۆری گوشاری نیسکیی دی ئۆکسیدی کاربۆن (Hypercapnia) لە مووڕەگەکانی بەربەستی خوێنی-مێشکی، دەبێتە هۆی بڵاوبوونەوەی خێرای CO₂ بۆ شلەی مێشکی-دڕکەپەتی، تێکشکاندنی مولکولی بۆ بیکاربۆنات و یۆنی هایدڕۆجین بە ئەنزیمی کاربۆنیک دێهیدراز، گۆڕانی لەناکاوی pH و هاندانی وەرگرە کیمیاییەکان دەبێت. پەیامی دەماری CCR بۆ DRG و ناوەندی پێنۆمۆتاکسیک دەنێردرێت. پەیامی دەماری ناوەندی پێنۆمۆتاکسیک بۆ DRG دەگوازرێتەوە. لە هەمان کاتدا DRG ناوەندی VRG هاندەدات. لە ئەنجامدا پەیامی دەماری بۆ ماسوولکە هەناسەییەکان دەگوازرێتەوە و هەواگۆڕیی سییەکان زیاد دەبێت و هەناسەمژین و هەناسەدەردان قووڵترن. کەمبوونەوەی گوشاری نیسکیی دی ئۆکسیدی کاربۆن لە مووڕەگەکانی بەربەستی خوێنی-مێشکی، گواستنەوەی ئەم گازە بۆ شلەی مێشکی-دڕکەپەتی و بەرهەمهێنانی یۆنی هایدڕۆجین کەم دەکات. لە ئەنجامدا وەرگرە کیمیاییەکان و ناوەندی هەناسەدانی پاشەوە هان نادرێن.
ئەگەر گوشاری نیسکیی CO₂ لە مووڕەگەکانی مێشکی-دڕکەپەتیدا زۆر کەمتر بێت لە بڕی ئاسایی (Hypocapnia)، گوشاری ئەم گازە و بەرهەمهێنانی یۆنی هایدڕۆجین لە شلەی مێشکی-دڕکەپەتیدا کەم دەبێتەوە. لە ئەنجامدا هاندەری وەرگرە کیمیاییەکانی ئەم بەشە (کەمبوونەوەی pH)، ناردنی پەیام بۆ ناوەندە هەناسەییەکان و گرژبوونی ماسوولکە هەناسەییەکان کەم دەبێت. لە ئەنجامدا گوشاری نیسکیی دی ئۆکسیدی کاربۆن لە مووڕەگە ئاڵڤیۆلیەکاندا زیاد دەبێت و دوای ماوەیەک بە میکانیزمی خۆ ڕێکخستن گوشاری نیسکیی CO₂ دیسان لە مووڕەگە مێشکییەکاندا زیاد دەبێت و هەناسەدان دەگەڕێتەوە بۆ بارودۆخی ئاسایی.

ئەرکی وەرگرە کیمیاییەکانی دەوروبەری
وەرگرە کیمیاییەکانی دەوروبەری، گۆڕانکارییەکانی گوشاری نیسکیی ئۆکسجین، دی ئۆکسیدی کاربۆن و pH دەناسنەوە بەڵام هەستیارییان بە گۆڕانکارییەکانی گوشاری O₂ زیاترە و کاتێک ئەم گوشارە لە ٦٠ میلی مەتری جیوە کەمتر دەبێت ئەم وەرگرانە هاندەدات. گۆڕانی pH لە شانە دەوروبەرییەکاندا بە پێچەوانەی شانەی دەماری ناوەندی، بەهۆی کارلێکە مێتابۆلیکیەکان (بەرهەمهێنانی لاکتیک ئەسید و کیتۆنەکان) و نە گۆڕینی گوشاری نیسکیی دی ئۆکسیدی کاربۆن دروست دەبێت. ئەم وەرگرانە لە دوو جۆر خانەی جیاواز پێکهاتوون.
  • خانەکانی جۆری II یان ساستێنکیولەر (Sustancular Cells) : ئەم خانانە، خانە پشتیوانەکانن.
  • خانەکانی جۆری I یان گلۆموس : ژمارەیەکی زۆر ڤەزیکولی دەردراو لە سیتۆپلاسمی ئەم خانانەدا هەیە کە جێگای هەڵگرتنی نۆرۆترانسمیتەرە جیاوازەکانن لەوانە دۆپامین. کەمبوونەوەی گوشاری ئۆکسجین (هیپۆکسیا) و کەمبوونەوەی pH (ئەسیدۆزی مێتابۆلیک و کارکردنی ئەنزیمی کاربۆنیک ئەنیدراز) کەناڵەکانی پۆتاسیۆمی پەردەی ئەم خانانە چاودێری دەکات. لە ئەنجامدا خەستیی پۆتاسیۆم و باری ئەرێنی سیتۆپلاسم زیاد دەبێت و کەناڵەکانی پەردەیی کالسیۆم دەکرێنەوە. زیادبوونی ⁺Ca² گواستنەوەی ڤەزیکولە دەردراوەکان بۆ پەردە و ئێگزۆسیتۆزی دۆپامین لەگەڵ خۆیدا هەیە. بەستنەوەی ئەم نۆرۆترانسمیتەرە بە وەرگرەکەی لە ڕووی پەردەی پاش سیناپسی وابەر هاندەدات و پەیامەکە بۆ DRG دەگوازێتەوە. DRG ناوەندی VRG هاندەدات و پەیامی دەماری ئەم دوو ناوەندە لە ڕێگای دڕکەپەت بۆ ماسوولکە هەناسەییەکان دەگوازرێتەوە و هەواگۆڕی سییەکان زیاد دەکات. لە ئەنجامدا ئۆکسجینی زیاتر دەچێتە ناو مووڕەگە ئاڵڤیۆلیەکان و دی ئۆکسیدی کاربۆنی زیاتر دەچێتە ناو کیسە هەواییەکان.

وەرگرەکانی قەفەزی سینگ
وەرگرە هەستییەکانی قەفەزی سینگ، لە جۆری ڕاکێشانن کە لە ڕووی خانەکانی چینی ڤیسێرالی پەردەی لایەن و ماسوولکە تەختەکانی نایچە و نایچیلەکاندا هەن. چوونە ناوەوەی هەوا لە هەر هەناسەمژینێکدا دەبێتە هۆی زیادبوونی قەبارەی سییە. ئەگەر قەبارەی ئەم هەوایە زیاتر لە ٨٠٠ میلی لیتر بێت، وەرگرە ڕاکێشانەکان هان دەدرێن. دەماری ڤاگ پەیامی دەماریی ئەم وەرگرانە بۆ ناوەندی ئەپنوستیک و پێنۆمۆتاکسیک یان DRG لە لاسکی مێشکدا دەنێرێت. لەم بارودۆخەدا ناوەندی ئەپنوستیک و نیومۆتاکسی هاندراو، بۆ ناوەندی DRG و ئەم ناوەندە بۆ VRG سیگناڵی ڕاگرتن دەنێرن. لە ئەنجامدا ناردنی پەیام لە DRG بۆ ماسوولکە هەناسەییەکان، هەواگۆڕی و قووڵیی هەناسەدان کەم دەبێت. بەم پرۆسەیە، ڕیفلێکسی هێرینگ برویەر (Hering-Breuer Reflex) دەکوترێت.

گەردیلەکانی ناو هەوا و پاتۆجێنەکان، وەرگرە هەستییەکانی ژێربەڵغەم لە ڕێگاکانی هەناسەدانی سەرەوە و خوارەوەدا هاندەدەن. پەیامی دەماریی ئەم وەرگرانە بە ڕیشاڵە دەمارییەکانی ڤاگ بۆ ناوەندی چاودێریی هەناسەدان لە لاسکی مێشکدا دەنێردرێت و ڕیفلێکسی کۆخە یان پشمین هاندەدات.
«وەرگرەکانی نزیک مووڕەگ» (Juxtacapillary Receptors) لە ئەندۆتێلیالی تۆڕی مووڕەگی ئاڵڤیۆل و خانە داپۆشیەکانی دیواری ئاڵڤیۆلدا هەن. ئەم وەرگرانە گۆڕانکارییەکانی شلەی نێوان شانەیی دەناسنەوە. بۆ نموونە ئیدیمی سییەکان دەبێتە هۆی کۆبوونەوەی شلەی نێوان شانەیی لە نێوان مووڕەگەکان و کیسە هەناسەییەکاندا. زیادبوونی ئەم شلەیە، هاندانی وەرگرە نزیک مووڕەگیەکان و ناردنی پەیام بۆ ناوەندی چاودێریی هەناسەدان لەگەڵ خۆیدا هەیە. پەیامی ئەم ناوەندە، هەناسەدانی خێرا و کەم‌قووڵایی هاندەدات.

وەرگرەکانی ماسوولکەی هێڵکراو
کۆمەڵەی دوایی وەرگرە هەستییەکان کە پەیامەکانیان بۆ ناوەندی هەناسەدانی لاسکی مێشک دەگوازرێتەوە «وەرگرەکانی ناسینەوەی شوێن»ی (Proprioceptors) خانە ماسوولکەییەکانن. ئەم وەرگرانە گۆڕانکاریەکانی شوێنی جەستە دەناسنەوە. لە جووڵان و ئەنجامدانی چالاکییە جەستەییەکاندا ئەم وەرگرانە هان دەدرێن و پەیامی دەمارییان دوای تێپەڕبوون لە بەشی پشتیی دڕکەپەت و ڕیشاڵە دەمارییەکانی ناوەندی بۆ ناوەندی DRG لە لاسکی مێشکدا دەنێردرێت. DRG ناوەندی VRG هاندەدات. پەیامی ئەم دوو ناوەندە بۆ ماسوولکە هەناسەییەکان، هەواگۆڕیی سییەکان زیاد دەکات.

ڕیفلێکسی کۆخە و پشمین
ڕیفلێکسی کۆخە و پشمین بەهۆی هاندانی وەرگرە کیمیاییەکانی ڕێگای هەوایی دروست دەبێت. وەرگرەکانی ئەوک و کارینا هەستیارترین وەرگرەکانی ڕێگای هەوایین. گەردیلەکانی ناو هەوا، تۆز، گازی دی ئۆکسیدی گوگرد و کلۆر هاندەری ئەم وەرگرانەن. پەیامی دەماریی ئەم نۆرۆنانە بۆ ناوەندی چاودێریی هەناسەدان دەگوازرێتەوە و دوای ناردنی پەیامی ئەم ناوەندە بۆ قەفەزی سینگ لە چەند قۆناخێکدا ڕیفلێکسی کۆخە دروست دەبێت.
  • دیافراگم و ماسوولکەکانی نێوان پەراسووەکانی دەرەوە گرژ دەبن و گوشاری سییەکان نەرێنی دەبێت.
  • هەوا دەچێتە ناو سییەکان.
  • گلۆت دادەخرێت و گرژبوونی تاڵە دەنگییەکان، زارکی ئەوک دادەخات.
  • گرژبوونی ماسوولکەکانی زگ دەبێتە هۆی شل بوونەوەی دیافراگم و گرژبوونی ماسوولکەکانی تری هەناسەدەردان.
  • زیادبوونی گوشاری ناوچەی زگ دەبێتە هۆی شل بوونەوەی تاڵە دەنگییەکان، شل بوون و کردنەوەی گلۆت بە گوشاری زۆر.
  • نایچیلەکان و بەشی بێ کروژەی نای لەسەر یەک دەکەون تا ڕێگا بۆ دەرچوونی بە گوشاری هەوا بکەنەوە.
  • گەردیلەی ئازاردەر لە ڕێگای هەوایی دەچێتە ناو زار (پشمین) و کەپۆ (کۆخە) و دواتر دەردەچێت.
گرژبوونی تاڵە دەنگییەکان لە کاتی قووتدانی خۆراک و دەسپێکی کۆخە، دەبێتە هۆی داخستنی نای.

ڕێکخستنی هۆرمۆنیی کۆئەندامی هەناسەدان
هەناسەدان یەکێکە لە کردارە خۆنەویستەکانی مرۆڤ کە بە هۆرمۆنێکی دیاریکراو ڕێکنەخراوە. بەڵام ئەم مولکولە کیمیاییانە بە کاریگەری لەسەر ناوەندی چاودێریی هەناسەدان لە کۆئەندامی دەماری ناوەندی، وەرگرە کیمیاییەکانی دەوروبەری (پرۆجێستێرۆن) و گۆڕینی مێتابۆلیزمی جەستە (هۆرمۆنەکانی تیرۆئید) بڕی گازە هەناسەییەکان و خێرایی هەواگۆڕی هەناسەدان دەگۆڕن.

نەخۆشیەکانی کۆئەندامی هەناسەدان

کۆئەندامی هەناسەدان لە بەشەکان و شانە جیاوازەکان پێکهاتووە کە زیان یان گۆڕانی جینیتیکی هەر یەکێکیان ڕەنگە مرۆڤ تووشی نەخۆشییە فیزیۆلۆجی یان جینی بکات. ژماری بەرفراوانی ئەم نەخۆشییانە لە تێکشکاندنی خانە بەڵغەمیەکانی دیوار بەهۆی هەڵمژینی بەردەوامی هەوای پیس تا جۆرەکانی شێرپەنجەی بەشە جیاوازەکانی ئەم کۆئەندامە ژیانی ڕۆژانەی تاکەکەس تێکدەدات. لەم بەشەدا چەندێک لە نەخۆشییە باوەکانی کۆئەندامی هەناسەدان دەپشکنین.

ئەپنێ لە خەودا
ئەپنێ لە خەودا یەکێکە لە کێشە درێژخایەنەکانی کۆئەندامی هەناسەدانی منداڵان و گەورەسالان. لەم کێشەیەدا هەناسەدانی کەس لە ماوە جیاوازەکانی خەودا ڕادەوەستێت. ماوە (لە چەند چرکەیەک تا چەند خولەکێک) و ژماری جارەکانی وەستانی هەناسەدان (یەک یان چەند جار) جیاوازە. بەهۆی ئەوەی ئاڵوگۆڕی گازە هەناسەییەکان لەم بارودۆخەدا بە دروستی ئەنجام نادرێت، ڕەنگە ئەو کەسە لە درێژایی ڕۆژدا بێ‌هێزی، کێشەی بیرگه، سەرئێشەی بەیانیان و پێویستی بە خەوی پاش‌نیوەڕۆ ببینێت. «ئەپنێی ناوەندی» (Central Sleep Apnea) و «ئەپنێی بەربەستکراو» (Obstructive Sleep Apnea) دوو جۆری جیاوازی ئەم کێشەیەن.
  • ئەپنێی ناوەندی : لەم کێشەیەدا ناوەندی هەناسەدان بە دروستی کار ناکات. بەم هۆیەوە ماسوولکە هەناسەییەکان بە ڕێکوپێکی گرژ نابن و خەستیی دی ئۆکسیدی کاربۆنی خوێن زیاد دەبێت. لە ئەنجامدا هەناسەدان بۆ ساتێک دەوەستێت.
  • ئەپنێی بەربەستکراو : ئەم کێشەیە بەهۆی بەربەست لە بەشە جیاوازەکانی ڕێگای هەوایی (لە کەپۆ تا نایچەکان) و بە هۆکارە جیاوازەکان لە درێژایی خەودا دروست دەبێت. بۆ نموونە ماسوولکەی زمان و گەروو لە هەندێک کەسدا کە ئەم کێشەیە ئەزموون دەکەن، زیاتر لە ئاسایی دەچێتە قۆناخی پشوو. بەم هۆیەوە ماسوولکەکە دەچێتە ناو ڕێگای هەوایی و دایدەخات. لە هەندێک کەسدا، زیادبوونی شانەی چەوریی ناوچەی مل، دەبێتە هۆی پەستانی بەڵغەمی دیوار بۆ لومێنی ڕێگاکانی هەوایی و کەمبوونەوەی تیرەی ئەم لوولەیانە.

بۆ ناسینەوەی ئەپنێ، ئاستی ئۆکسجینی خوێن، لێدانی دڵ، ژماری هەناسەدان و گوشاری خوێنی نەخۆش لە درێژایی خەودا دەپشکندرێت و بۆ چارەسەرکردنی ئامێری گوشاری بەردەوام و ئەرێنی ڕێگای هەناسەدان (Continuous Positive Airway Pressure | CPAP) لە درێژایی خەودا بەکاردێت. ماسکی ئەم ئامێرە لەسەر زار یان زار و کەپۆ دادەنرێت و یارمەتی هەناسەدانی کەسەکە دەدات.

بەربەستبوونی درێژخایەنی سییە
بەربەستکردنی درێژخایەنی سییە (Chronic Obstructive Pulmonary Disease) یان COPD کۆمەڵێک نەخۆشی سییەکانە کە بەهۆی گیرانی ڕێگاکانی هەوایی دروست دەبێت. تەنگی هەناسە یان دیپنسا و کۆخە بەردەوامەکان (لەگەڵ یان بەبێ خڵتە) نیشانە سەرەکیەکانی ئەم نەخۆشیانەن. ئەمفیزێم (Emphysema) و برۆنشیت (Bronchitis) لە جۆرەکانی ئەم نەخۆشییەن.
  • ئەمفیزێم : ئەم نەخۆشیە کۆئەندامی هەناسەدانی خوارەوە تووش دەکات. لەم کێشەیەدا دیواری کیسە هەواییەکان زیان دەبینێت و لەناو دەچێت. شانەی زیان بینراو بە پارانشیمی ئەبریی سییەکان جێگۆڕکێ دەکرێت. لە ئەنجامدا ڕووبەری بەردەست بۆ ئاڵوگۆڕی گازە هەناسەییەکان کەم دەبێت. بەکارهێنانی تووتن و نەبوونی ئەنتی تریپسینی ئەلفا ١، لە هۆکارە مەترسیدارەکانی تووشبوون بەم نەخۆشیە نەگواستراوەن.
  • برۆنشیت : هەوکردن و چڵککردنی نایچەکان دەبێتە هۆی نەخۆشیی برۆنشیت. ئەم نەخۆشیە بە گشتی به چڵککردنی ناوچەی گوێ، سینووسەکان، کەپۆ یان گەروو دەست پێدەکات و دواتر چڵککردن بۆ کەناڵە هەناسەدانیە نزمترەکان دەگوازرێتەوە. کۆخە لەگەڵ خلتە، نیخەنیخی قەفەزی سینگ، تەنگی هەناسە و ژانی قەفەزی سینگ لە نیشانەکانی ئەم نەخۆشیdەن. برۆنشیت ڕەنگە توند یان درێژخایەن بێت.
  1. برۆنشیتی توند: کۆخەکانی ئەم کێشەیە کە بە سەرمابوونی قەفەزی سینگیش ناسراوە، بە گشتی تا سێ هەفتە بەردەوام دەبێت. زیاتر لە ٩٠٪ جارەکانی تووشبوون بەم نەخۆشیە بەهۆی چڵککردنە ڤایرۆسیەکانە. ڕێژەیەکی کەم لە کەسان بەهۆی چڵککردنە بەکتریاییەکانی مایکۆپلاسما نۆپۆنیا و بۆرتۆدیلا پێرتوسیس تووشی ئەم نەخۆشیە دەبن. بەکارهێنانی تووتن، پیسبوونی هەوا و تۆز ئەگەریی تووشبوون بە برۆنشیتی توند زیاد دەکەن.
  2. برۆنشیتی درێژخایەن: کۆخە خلتەدارەکان، تایبەتمەندیی برۆنشیتی درێژخایەنن کە سێ مانگ تا ٢ ساڵ بەردەوام دەبێت. بەکارهێنانی تووتن هۆکاری سەرەکیی تووشبوون بەم برۆنشیتەیە و پیسبوونی هەوا و گۆڕانە جینیتیکییەکان بەشی کەمتریان هەیە لە دروستکردنیدا.

ئاسم
ئاسم یەکێکی ترە لە کێشە باوەکانی کۆئەندامی هەناسەدان کە لە منداڵان و گەورەسالاندا دروست دەبێت. ئەم نەخۆشیە درێژخایەنە لەگەڵ هەوکردن و ئیدیمی ڕێگاکانی هەناسەدان و گرژبوونی بەردەوامی نایچەکان هاوڕێیە کە چوونە ناوەوەی هەوا بۆ سییەکان و هەناسەدان قورس دەکات. هەروەها زیادبوونی دەردانی بەڵغەم لە خانە جامییەکانی دیواری ڕێگاکانی هەناسەدان لەم کێشەیەدا، دەبێتە هۆی کێشەی زیاتری چوونە ناوەوەی هەوا.
ژماری خڕۆکە سپییەکان له ژێربەڵغەم و ڕادەی دەردانی بەڵغەم له شانەی سییە، له نەخۆشیی ئاسمدا زۆر دەبێت.

هێرشی ئاسم 
ئەسپاسم یان گیرانی نایچیلەکان بە هۆکارە ژینگەییەکان لەوانە تۆز، پیسبوون، گەردیلەکانی ناو هەوا، ئەلێرجێنی خۆراک، تووتن، چڵککردنە هەناسەییەکان و ستڕێس، هێرشی ئاسم هاندەدات. گیرانی قەفەزی سینگ، قورسیی هەناسەدان، زیادبوونی کۆخە و هەناسە کێشان بە دەنگەوە لە نیشانەکانی دەسپێکردنی هێرشی ئاسمە.

کێشەی دیسترێسی هەناسەدان
«کێشەی دیسترێسی هەناسەدانی توند» (Acute respiratory distress syndrome | ARDS) کێشەیەکە کە بەهۆی کۆبوونەوەی شلە لە ئاڵڤیۆلەکاندا دروست دەبێت. ئەم نەخۆشیە ڕەنگە بەهۆی زیانی ڕاستەوخۆ بۆ سییەکان یان لە ئەنجامی تووشبوون بە نەخۆشیەکانی تر دروست بێت.
  • زیانی ڕاستەوخۆی سییە : هۆکارە جیاوازەکان بە لەناوبردنی خانەکانی جۆری I و II ئاڵڤیۆلی دەبنە هۆی گۆڕینی ئاڵوگۆڕی گازەکان و کێشەی دیسترێسی هەناسەدان.
  1. چڵککردنە بەکتریایی و ڤایرۆسییەکان بە زیادکردنی کێشانی ڕوویی و کەمکردنەوەی ڕووبەری ڕوو، هەناسەدان کەم دەکەن.
  2. لە ڕیفلێکسی گەدەدا چوونە ناوەوەی ئەسیدی گەدە (HCl) بۆ ڕێگاکانی سەرەوە بە بەرهەمهێنانی گازی هایدڕۆجین دەبێتە هۆی لەناوچوونی خانە ئاڵڤیۆلیەکان.
  3. زیان گەیشتن بە شانەی سییە لەوانە خوێنبەربوونی ناوەکی دەتوانێت کاریگەری لەسەر خانە ئاڵڤیۆلیەکان و ئاڵوگۆڕی گازەکان دابنێت.
  4. گەردیلەکانی ناو هەوا و مەودای درێژ لە بەرکەوتن لەگەڵ مادە کیمیاییەکان، یەکێکی ترە لە هۆکارەکانی دروستبوونی ئەم کێشەیە.
  • زیانی نەڕاستەوخۆ بۆ سییە : ئەم نەخۆشییانەی کە دەبنە هۆی هەوکردنی درێژخایەن و بەرفراوان لە جەستەدا، ئەگەری تووشبوون بە کێشەی دیسترێسی هەناسەدان بە گۆڕینی پەردەی هەناسەدان زیاد دەکەن.
  1. «چڵککردنی خوێنی» (Sepsis) هۆکاری سەرەکیی تووشبوون بەم کێشەیە. لەم بارودۆخەدا، پاتۆجێن کۆئەندامی بەرگری هاندەدات و سیتۆکینەکان (ئینتەرلوکین-١، ئینتەرلوکین-٦ و فاکتەری نێکرۆزکەری تومۆر) دەردەدرێن. ئەم فاکتەرانە بە زیادکردنی دەڵاندنی پەردەی مووڕەگە ئاڵڤیۆلیەکان، دەبنە هۆی بڵاوبوونەوەی شلە بۆ پەردەی بنەڕەتی و ئالیۆل.
  2. چڵککردنی پانکریاس بە زیادکردنی سیتۆکینەکان و ئازادبوونی ئەنزیمە هەرسکەرەکان دەبێتە هۆی هەوکردنی بەرفراوان لە جەستەدا، زیادبوونی دەڵاندنی مووڕەگەکانی سییە و زیادبوونی ئەستوورایی پەردەی هەناسەدان.
  3. شکانی ئێسکە درێژەکان دەبێتە هۆی چوونە ناوەوەی مولکولە چەوریەکان بۆ خوێن (ئەمبۆلی چەوری). ئەم مولکولانە لە خوێندا بە ئۆلیک ئەسید دەگۆڕدرێن و ئۆلیک ئەسید بە زیادکردنی دەڵاندنی پەردەی مووڕەگ ئاڵوگۆڕی گازەکان دەگۆڕێت.
زیان گەیشتن بە خانە ئاڵڤیۆلیەکان و چوونە ناوەوەی پاتۆجێنەکان بۆ ئاڵڤیۆل دەبێتە هۆی هاندانی ماکرۆفاژەکانی ئەم بەشە لە کۆئەندامی هەناسەدان. ماکرۆفاژی هاندراو سیتۆکینەکان (ئینتەرلوکین-١، ئینتەرلوکین-٦، ئینتەرلوکین-٨ و فاکتەری نێکرۆزکەری تومۆر) دەردەدات کە نۆترۆفیلە مووڕەگیەکان و کەناڵەکانی پەردەی خانەکانی جۆری II ئاڵڤیۆلی چالاک دەکات. کرانەوەی کەناڵەکانی پەردەیی دەبێتە هۆی چوونە ناوەوەی شلەی زیادە بۆ سیتۆپلاسمی خانەکان و دواتر شلەی نێوان شانەیی.
سیتۆکینە ئازادکراوەکان لە ماکرۆفاژ و نۆترۆفیلەکانی خوێن، دەڵاندنی تۆڕی مووڕەگی ئاڵڤیۆلی و چوونە ناوەوەی پلاسما بۆ شلەی نێوان شانەیی زیاد دەکات. هەروەها ژماری مولکولە چەسپاوەکانی خانەیی (CAMs) لەم بارودۆخەدا زیاد دەبێت کە چوونە ناوەوەی نۆترۆفیلەکان بۆ ئاڵڤیۆل ئاسان دەکات. نۆترۆفیلە چووە ناوەکان بۆ ئاڵڤیۆل، پرۆتیاز و ئۆکسجینی چالاک دەردەدەن کە زیان گەیشتن بە خانە ئاڵڤیۆلیەکان زیاد دەکات و دیواری ئاڵڤیۆلی لەناو دەچێت. لە ئەنجامدا شلەی نێوان شانەیی زیاتر دەچێتە ناو ئاڵڤیۆل. خانە مردووەکان، پرۆتینەکان (لەوانە فیبرین)، شلەی نێوان شانەیی و خڕۆکە سپییەکان لە دیواری ئاڵڤیۆلەکاندا دەنیشن (پەردەی هایالین | Hyaline Membrane) و بە زیادبوونی ئەستوورایی دیوار، ئاڵوگۆڕی گازەکان کەم دەکەن.
هەروەها زیان گەیشتن بە خانەکانی جۆری II بە کەمبوونەوەی بەرهەمهێنانی سورفاکتانت و زیادبوونی کێشانی ڕوویی لە ئاڵڤیۆلدا هاوڕێیە. لە ئەنجامدا دیواری ئاڵڤیۆلەکان لەسەر یەک دەکەون و دەبێتە هۆی هیپۆکسمیا. لەم بارودۆخەدا جەستە هەوڵ دەدات بە زیادکردنی لێدانی دڵ، خوێن گەیاندن بۆ سییەکان و زیادکردنی ژماری هەناسەدان لە خولەکێکدا ئۆکسجینی پێویست بۆ چالاکییەکان دابین بکات.

ئەمبۆلی سییەکان
ئەمبۆلی سییەکان یان کۆئەندامی هەناسەدان کاتێک دروست دەبێت کە دەڵەمەی خوێن لە کۆئەندامی سووڕی خوێنی سییەییدا دروست بێت. بەڵام گیرانی ڕەگەکانی سییە بە هۆکارەکانی تریش دەبێتە هۆی دروستبوونی ئەم نەخۆشیە.
  • دروستبوونی دەڵەمە لە ڕەشڕەگەکانی خوارەوەی جەستە (ترومبۆزیسی ڕەشڕەگی قووڵ | Deep Vein Thrombosis) یەکێکە لە هۆکارە سەرەکییەکانی دروستبوونی ئەمبۆلی سییەکان. لەم بارودۆخەدا دەڵەمەی خوێنی دروستبوو ڕەنگە بەش بکرێت بۆ پارچە بچووکترەکان و لەگەڵ ڕۆیشتنی خوێن بۆ دڵ و دواتر سووڕی خوێنی بچووک (سووڕی خوێنی سییەیی) بگوازرێتەوە.
  • شکانی ئێسکە زۆر درێژەکان، دەبێتە هۆی ئازادبوونی ڤەزیکولە چەوریە هەڵگیراوەکان لە ناوەندی ئەم شانانە. ئەگەر ئەم ڤەزیکولانە ڕێگای خوێن لە دەمارەکانی سووڕی خوێنی سییەیی ببەستن، ئەمبۆلی چەوری دروست دەبێت.
  • گۆڕینی خێرای گوشار لە گوشاری نیسکیی گازەکانی خوێن لە ژێرئاوگەڕەکاندا، کاتێک کە لە قووڵایی دەریاوە بۆ ڕووەوە دێن ڕەنگە توانەوەی گاز لە خوێندا کەم بکات و بە دروستبوونی بڵق لە ڕەگەکاندا ببێتە هۆی ئەمبۆلی هەوایی.
  • لە کاتی دووگیانیدا ئەگەر بە هەر هۆکارێکەوە بەشێک لە شلەی ئەمنیۆتیک بچێتە ناو خوێن، ڕەنگە پرۆتینە تۆاوەکانی ناوی لە خوێندا دەڵەمە دروست بکەن و ڕێگای خوێن ببەستن.

بوونی دەڵەمەی خوێن لە سووڕی خوێنی سییەیی و تۆڕی مووڕەگی ئاڵڤیۆلەکاندا دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی ڕۆیشتنی خوێن و ئاڵوگۆڕی گازەکان و هەواگۆڕیی سییەیی دەگۆڕێت. لەم بارودۆخەدا هەواگۆڕیی سییەیی تەواو هەیە بۆ وەرگرتنی ئۆکسجین بەڵام خوێنی پێویست ناچێتە ناو ئاڵڤیۆلەکان تا ئۆکسجین وەربگرێت. لە ئەنجامدا ڕێژەی هەواگۆڕی ئاڵڤیۆلی بۆ خوێن گەیاندن زیاد دەبێت و ڕێژەی ئۆکسجینی تێربووی خوێن کەم دەبێت. کەمبوونەوەی ئۆکسجینی سوورڕەگی، وەرگرە کیمیاییەکانی کارۆتیدی ئائۆرت هاندەدات و گواستنەوەی پەیامی ئەم وەرگرانە بە دەماری ڤاگ بۆ ناوەندی چاودێریی هەناسەدان لە لاسکی مێشکدا، دەبێتە هۆی گرژبوونی ماسوولکە هەناسەییەکان و زیادبوونی ژمار و قووڵیی هەناسەدان. زیادبوونی هەواگۆڕی بە زیادبوونی ئاڵوگۆڕی دی ئۆکسیدی کاربۆن زیاتر لە بڕی ئاسایی ئەلکالۆزیسی هەناسەدانی لەگەڵ خۆیدا هەیە. لە لایەکی ترەوە بەهۆی کەمبوونەوەی خوێن گەیاندن بۆ سییە، بە پەیامی ناوەندی چاودێریی دڵ لە مێشکدا، لێدان و دەرچووی دڵ زیاد دەبێت (تاکی‌کاردی) تا کەمبوونەوەی خوێن گەیاندن بۆ سییەکان چارەسەر بکات. هەروەها مولکولە کیمیاییەکانی ناو دەڵەمەکە (ADP، TXa2 و سیرۆتۆنین) گرژبوونی ماسوولکە تەختەکانی نایچە هاندەدات و چوونە ناوەوەی هەوا بۆ ئاڵڤیۆل کەم دەکات. هەموو ئەم پرۆسە فیزیۆلۆجیانە دەبنە هۆی تەنگی هەناسە و هەستی خنکان لە نەخۆشدا.

پرسیارە باوەکان

لەم بەشەدا وەڵامی چەندێک لە پرسیارە باوەکان دەدەینەوە دەربارەی کۆئەندامی هەناسەدانی مرۆڤ و کارکردنی. 

جیاوازی ئەسیدۆزیسی هەناسەدانی و مێتابۆلیک چییە؟
کەمبوونەوەی pHی شلەکانی جەستە (کەمتر لە ٧.٤) ئەسیدۆزیس ناونراوە. ئەم بارودۆخە ڕەنگە بەهۆی بەرهەمهێنانی ئەسیدە ئۆرگانییەکان لەوانە لاکتیک ئەسید و کیتۆنەکان یان بەهۆی ناکارایی هەواگۆڕیی سییە و دەرنەچوونی تەواوی گازی دی ئۆکسیدی کاربۆن دروست بێت. کەمبوونەوە بە هاندانی وەرگرە کیمیاییەکانی دەوروبەری، هەواگۆڕی و دەرچوونی گاز زیاد دەکات. بەڵام ڕێکخستنی pHی مێتابۆلیک بە یارمەتی گورچیلە ئەنجام دەدرێت. زیادبوونی وەرگرتنەوەی یۆنی سۆدیۆم و دەردانی یۆنی هایدڕۆجین لە نیفرۆنەکاندا، ئەسیدۆزیسی مێتابۆلیک چارەسەر دەکات.

جیاوازی ئەلکالۆزیسی هەناسەدانی و مێتابۆلیک چییە؟
ئەلکالۆزیس بارودۆخێکە کە تێیدا pHی شلەکانی جەستە زیاترە لە 7.4 . لە ئەلکالۆزیسی هەناسەییدا گوشاری نیسکیی گازی دی ئۆکسیدی کاربۆن لە سوورڕەگەکاندا دەگاتە کەمتر لە ٣٦ میلی مەتری جیوە. لەم بارودۆخەدا نیفرۆنەکانی گورچیلە یۆنی بیکاربۆناتی زیاتر دەردەدەن و یۆنی هایدڕۆجینی زیاتر وەردەگرنەوە. ئەلکالۆزیسی مێتابۆلیک بەهۆی زیادبوونی دەردان لە نیفرۆنەکان یان زیادبوونی یۆنی بیکاربۆنات (کەمێک دوای هەرسکردنی خۆراک لە گەدەدا) دروست دەبێت. لەم بارودۆخەدا هەواگۆڕی سییەکان کەم دەبێت تا گوشاری نیسکیی گازی دی ئۆکسیدی کاربۆن لە سوورڕەگەکاندا جێگیر بکات.


جیاوازی هەناسەمژین و هەناسەدەردان چییە؟
هەناسەمژین چوونە ناوەوەی هەوا بۆ ناو سییەکانە و هەناسەدەردان دەرچوونی هەوا لەم ئەندامانەیە. لە هەناسەمژیندا ماسوولکەی دیافراگم و ماسوولکەکانی نێوان پەراسووەکان گرژ دەبن و قەبارەی سییەکان زیاد دەکەن و گوشاری هەوای ناوەوەی کەم دەکەن. بەڵام لە هەناسەدەرداندا ماسوولکەکانی نێوان پەراسووەکان و دیافراگم شل دەبنەوە و کەمبوونەوەی قەبارە و زیادبوونی گوشاری سییەکان، دەبێتە هۆی دەرچوونی هەوا لە جەستە. لەبەر ئەوەی لە هەناسەمژیندا ماسوولکەکان بە بەکارهێنانی ATP گرژ دەبن، ئەم پرۆسەیە چالاکە (Active). بەڵام هەناسەدەردان پرۆسەیەکی ناچالاکە (Passive).

ئەم بابەتە بە سەرپەرشتی مامۆستای بایۆلۆجی ئامادەکراوە.
سەرچاوەکان:

TeachMe Anatomy

Get Body Smart

IMAIOS

Lab X change

Innerbody

Zygote Body



هاوبەشکردن