کۆئەندامی زاوزێی مرۆڤ (2)

کۆئەندامی زاوزێی مرۆڤ (2)

نووسەر: لاجان
بڵاوکردنەوە لە: 2026/11/15 (بەڕۆژکرا: 2026/11/16)
بینین: 5
کاتی خوێندن: 1 خولەک

کۆئەندامی زاوزێی مرۆڤ (بەشی دووهەم)



لە بەشی یەکەمی ئەم وتارەدا، باسێکی کورتمان لەسەر کۆئەندامی زاوزێی مرۆڤ کرد. دوایە بە تێر و تەسەلی لەسەر کۆئەندامی نێرینە باس و لێکۆڵینەوەمان کرد. ئێستا لێرەدا و لە بەشی دووهەمی وتارەکە لە ماڵپەڕی لاجاندا، هەوڵ دەدەین کۆئەندامی زاوزێی مێینە بە وردی بپشکنین و لەسەر ئەناتۆمی و کارکردی بدوێین. تا کۆتایی لەگەڵمان بن.

کۆئەندامی زاوزێی مێینە



ڕژێنە جنسیەکانی مێینە، هێلکەدانەکانن؛ ئەمانە سەرچاوەی هێلکە (ova) و هۆرمۆنە جنسییەکانی مێینەن واتا ئێسترۆجێن و پرۆجێستۆجێن. لوولەکانی فالۆپ، یان لوولەکانی منداڵدان، هێلکە دەگوازنەوە بۆ منداڵدان کە لە ناو لەگەنی بچووک یان لەگەنی ڕاستەقینەدا هەڵکەوتووە. منداڵدان لە ڕێگەی کەناڵی سێرڤیکسەوە (ئاوەڕۆی زارکی منداڵدان) بەستراوەتەوە بە ڤاژین. ڤاژین دەکرێتەوە بۆ داڵان (ڤێستیبول) کە ئەندامە زاوزێییە دەرەکییەکان دەوریان داوە کە بە کۆمەڵ پێیان دەکوترێت زێ (ڤاڵڤا).


ئەندامە زاوزێیە دەرەکییەکان
ئەناتۆمیی ئەندامە زاوزێییە دەرەکییەکانی مێینەی مرۆڤ.

ئەندامە زاوزێییە دەرەکییەکانی مێینە بریتین لەو پێکهاتانەی کە لە دەوری زارکی ڤاژین و لە دەرەوەی پەردەی کچێنی (هایمێن) هەڵکەوتوون کە پەردەیەکە لە بەرینایی زارکی ڤاژین. ئەمانە بریتین لە: تەپۆڵکەی بەرگەدە (مۆنس پوبیس)، لێوە گەورەکان (labia majora) و لێوە بچووکەکان (labia minora)، میتکە، داڵانی ڤاژین، بولبوسی داڵان و ڕژێنە داڵانییە گەورەکان. بەم کۆمەڵە ئەندامە دەکوترێت زێ ( بە ئینگلیسی: Vulva).

تەپۆڵکەی بەرگەدە
تەپۆڵکەی بەرگەدە (Mons Pubis) ئەو بەرزییە خڕەیە کە بەهۆی شانەی چەورییەوە لە ژێر پێستدا دروست بووە و لە پێشەوەی جومگەی بەرگەدە (pubic symphysis) هەڵکەوتووە. لە منداڵیدا ڕەنگە چەند مووی وردی هەبێت؛ دوایە لە تەمەنی گەنجیدا (پێگەیشتن)، ئەم مووانە ئەستوورتر و زۆرتر دەبن. سنووری سەرەوەی ناوچەی موودار بە ئاسۆیی لە بەشی خوارەوەی زگدا هەڵکەوتووە.

لێوە گەورەکان
لێوە گەورەکان (Labia majora) دوو گنجی بەرچاوی پێستن کە لە تەپۆڵکەی بەرگەدەەوە بەرەو خوارێ و دواوە درێژ دەبنەوە و لەگەڵ پێستی پێرینیۆمدا یەکدەگرن. ئەمانە سنووری لایەنیی قەڵشی زێ یان شەرمگە پێکدێنن کە زارکەکانی ڤاژین و میزڕۆ لەخۆدەگرێت. ڕووی دەرەوەی هەر لێوێک ڕەنگدار و قژدارە؛ ڕووی ناوەوەی لووسە بەڵام خاوەنی ڕژێنی چەورییە. لێوە گەورەکان خاوەنی چەوری، شانەی بەستەری شل و ڕژێنی ئارەقەن. ئەمانە هاوتان لەگەڵ کیسەی گون (سکڕۆتوم) لە نێرینەدا و شانەیەکیان تێدایە کە هاوشێوەی ماسولکەی دارتۆسە. پەتی بازنەیی (بڕوانە بەشی منداڵدان) لە ناو شانەی لێوە گەورەکەدا کۆتایی دێت.

لێوە بچووکەکان
لێوە بچووکەکان (Labia minora) دوو گنجی بچووکی پێستن کە شانەی چەورییان تێدا نییە بەڵام خاوەنی ڕژێنی چەوری و ئارەقەن و بەرەو دواوە لە هەر لایەکی زارکی ڤاژینەوە درێژ دەبنەوە. ئەمانە لە ناوەوەی لێوە گەورەکاندا هەڵکەوتوون و درێژییەکەیان نزیکەی ٤ سانتیمەترە. لە پێشەوە، بەشی سەرەوەی هەر لێوێکی بچووک بەسەر میتکەدا تێدەپەڕێت (کە ئەو پێکهاتەیە لە مێینەدا هاوتایە لەگەڵ سیرەت لە نێرینەدا بێجگە لە میزڕۆ) بۆ پێکهێنانی گنجێک کە پێی دەکوترێت پێستی خەتەنەگەی میتکە و بەشی خوارەوەش بە ژێر میتکەدا تێدەپەڕێت بۆ پێکهێنانی فرێنولۆمەکەی. دوو لێوە بچووکەکە لە دواوەدا لە تەنیشت هێڵی ناوەڕاستەوە بە گنجێک بەیەکەوە بەستراون کە لە کاتی منداڵبووندا ڕادەکێشرێت. لێوە بچووکەکان قژیان نییە.

میتکە
میتکە (Clitoris) پێکهاتەیەکی بچووکی ڕەپبوونییە کە پێکهاتووە لە دوو لەشی ئەشکەوتی (corpora cavernosa) کە بە دیوارێک جیاکراونەتەوە. ئەم پێکهاتەیە کە تا ڕادەیەک لە ژێر کۆتاییەکانی پێشەوەی لێوە بچووکەکاندا شاراوەتەوە، خاوەن لوتکەیەکی هەستیارە لە شانەی ڕەپبوونیی هەوری کە پێی دەکوترێت کڵاوەی میتکە. زارکی دەرەکی میزڕۆ نزیکەی ٢.٥ سانتیمەتر لە دوای میتکە و ڕاست لە پێش زارکی ڤاژین هەڵکەوتووە.

داڵانی ڤاژین
داڵانی ڤاژین (Vestibule) قەڵشێکە لە نێوان لێوە بچووکەکاندا و میزڕۆ و ڤاژین دەکرێنەوە بۆ ناوی. پەردەی کچێنی (هایمێن ڤاژینە) لە زارکی ڤاژین هەڵکەوتووە: ئەمەش گنجێکی تەنکی پەردەی بەڵغەمە کە شێوەکەی دەگۆڕدرێت. دوای پچڕانی پەردەی کچێنی، ئەو قیتاییە بچووکە خڕانەی کە دەمێننەوە وەک بەرماوەکانی پەردەی کچێنی (carunculae hymenales) دەناسرێن. بولبوسی داڵان، کە هاوتایە لەگەڵ بولبوسی سیرەت، دوو کۆمەڵەی درێژکراوی شانەی ڕەپبوونییە کە لە هەردو لای زارکی ڤاژینا هەڵکەوتوون. لە کۆتایی دواوەیاندا، ڕژێنی داڵانیی گەورە هەڵکەوتوون کە ڕژێنی بەڵغەمیی بچوکن و بە لوولەیەک دەکرێنەوە لە ناو کووزی نێوان پەردەی کچێنی و هەر لێوێکی بچووکدا. ئەمانە هاوتان لەگەڵ ڕژێنەکانی بولبۆیورێترال لە نێرینەدا.

ڕژێنەکانی بارتۆلین و ئیسکین
ڕژێنەکانی بارتۆلین (Bartholin glands) و ئیسکین (Skene glands) ئەو ڕژێنانەی کە لە دەوروبەری زارکی ڤاژین و میزڕێ‌دان. ئەرکیان دەردانی شلەی نەرمکەرەوەیە (بەڵغەم) کە ڕێگری لە وشکیی شانەکان دەکات. ڕژێنەکانی بارتۆلین و ئیسکین لە ڕژێنە بچووکەکانی کۆئەندامی زاوزێی مێینەن کە دەردانیان یارمەتی پاراستنی شێداری و کارکردنی سروشتی ناوچەی زاوزێ دەدات.

پێرینیۆم یان نێوان‌دووڕێ
پێرینیۆم (Perineum) ناوچەیەکە لە پێست و شانە لە نێوان زارکی ڤاژین و کۆم کە بەشێک لە پێکهاتەی بنی لەگەن پێکدێنێت. ئەم بەشە بە ماسولکە و شانەکانی پەیوەستەوە پشتگیری دەکرێت و ڕۆڵی هەیە لە پشتگیریکردنی ئەندامەکانی لەگەنی و کۆنترۆڵکردنی هەندێک کارکردنی میز و پیسایی. پێرینیۆم لە کاتی منداڵبوونی سروشتیشدا گرنگە و شانەکانی بۆ تێپەڕبوونی منداڵ دەکێشرێن.

دابینکردنی خوێن و دەمارەکانی ئەندامە زاوزێییە دەرەکییەکانی مێینە هاوشێوەی ئەوانەیە کە پێکهاتە هاوتاکان دابین دەکەن لە نێرینەدا.


پێکهاتە ناوەکییەکان

ڤاژین
ڤاژین (Vagina) (ئەم وشەیە بە واتای "کالان" دێت) کەناڵێکی کشۆک و ماسولکەییە کە درێژ دەبێتەوە لە زارکی منداڵدان لە ناو لەگەنی بچووکدا بۆ خوارەوە تا داڵان لە نێوان لێوە بچووکەکاندا. زارکی ڤاژین بە پەردەی کچێنی پارێزراوە. ڤاژین لە پشت مسوڵدان و میزڕۆ و لە پێشەوەی ڕیخۆڵە ڕاستە و کەناڵی کۆم هەڵکەوتووە. دیوارەکانی بەسەر یەکدا خەوتوون؛ دیواری پێشەوەی درێژییەکەی نزیکەی ٧.٥ سانتیمەترە، لە کاتێکدا دیواری دواوەی نزیکەی 9 سانتیمەترە. ڤاژین بە شێوەیەکی لار بەرەو سەرەوە و دواوە ئاڕاستە کراوە. تەوەری ڤاژین گۆشەیەکی زیاتر لە ٩٠ پلە پێکدێنێت لەگەڵ تەوەرەی منداڵدان. ئەم گۆشەیە بەپێی بارودۆخی مسوڵدان، ڕیخۆڵە ڕاستە و لە ماوەی دووگیانیدا بە شێوەیەکی بەرچاو دەگۆڕێت. کۆتایی دەرەکیی منداڵدان بۆ مەودایەکی کورت لەناو ڤاژین قیت دەبێتەوە و بە شێوەیەکی ئاسایی گوشار دەخاتە سەر دیواری دواوەی. بۆیە، لە ڤاژیندا و لە دواوە، لە هەردوو لاوە و لە پێش زارکی منداڵدان، ڕۆچوون هەن. بەمانەش دەکوترێت فۆرنیکسی دواوە (لە پشت زارکی منداڵدان و گەورەترینیانە)، فۆرنیکسە لایەنییەکان (لە دوو لاوە) و فۆرنیکسی پێشەوە (لە پێشەوەی زارکی منداڵدان). شوێنی منداڵدان لە پەیوەندی لەگەڵ ڤاژین بە وردی لە بەشی منداڵداندا باس کراوە.

بەشی سەرەوەی دیواری دواوەی ڤاژین بە پێریتۆنیۆم (چەقاڵتە) یان پەردەیەک داپۆشراوە کە بۆ دواوە دەگەڕێتەوە بۆ سەر ڕیخۆڵە ڕاستە بۆ پێکهێنانی کیسەی ڕیخۆڵە-منداڵدان (recto-uterine pouch). بەشی خوارەوەی دیواری دواوەی ڤاژین بە کۆمەڵێک شانە جیاکراوەتەوە لە کەناڵی کۆم کە پێی دەکوترێت جەستەی پێرینیۆم.

ڤاژین خاوەنی پەردەیەکی بەڵغەم و چینێکی دەرەکیی ماسولکەی تەختە کە بە توندی پێوەی نووساوە. پەردەی بەڵغەم خاوەن لووتکەیەکی درێژە لە هێڵی ناوەڕاستی هەم دیواری پێشەوە و هەم دیواری دواوە. بەم لووتکانە دەکوترێت ستوونەکانی ڤاژین؛ گنجی (rugae) زۆر لەم ستوونانەوە درێژ دەبنەوە بۆ هەر لایەک. کووزەکانی نێوان گنجەکان لەسەر دیواری دواوە زیاتر دیارن و پێش لەدایکبوونی منداڵ بە تایبەتی بەرچاوتر دەبن. پەردەکە گۆڕانکاریی کەمی تێدا ڕوودەدات لە ماوەی سووڕی مانگانەدا (جگە لە ناوەڕۆکی گڵیکۆجێن، کە کاربۆهیدراتێکی ئاڵۆزی هاوشێوەی نیشاستەیە)؛ ئەمەش پێچەوانەی بارودۆخەکەیە لە زۆرێک لە شیردەرەکاندا کە ڕژانی بەرچاو (داڕووخانی خانە ڕووییەکان) دەتوانێ ڕووبدات. هیچ ڕژێنیەک نییە لە ناو ڕووپۆشی ڤاژیندا و ئەو بەڵغەمەی کە هەیە لەلایەن ڕژێنەکانی ناو کەناڵی زارکی منداڵدانەوە دەردراوە. چینە ماسولکە تەختەکە پێکهاتووە لە چینێکی دەرەکیی درێژ و چینێکی ناوەکیی بازنەیی کە کەمتر گەشەی کردووە. بەشی خوارەوەی ڤاژین دەوری دراوە بە ماسولکەی bulbospongiosus، کە ماسولکەیەکی هێڵکراوە و بە جەستەی پێرینیۆمەوە بەستراوەتەوە.

دابینکردنی خوێن بۆ ڤاژین لە چەندین ڕەگی خوێنیی نزیک سەرچاوە دەگرێت؛ لەوانە سوورڕەگی ڤاژیناڵ لە سوورڕەگی ناوەوەی ئیلیاک، هەروەها لقە ڤاژیناڵەکان لە سوورڕەگەکانی منداڵدان، ڕیخۆڵە ڕاستەی نێوانی و سوورڕەگی ناوەوەی پودێندال کە هەموویان لک‌گەلێکن لە سوورڕەگی ناوەوەی ئیلیاک. دابینکردنی دەمارەکان بۆ بەشی خوارەوەی ڤاژین لە دەماری پودێندال و لە تۆڕە دەمارییەکانی هیپۆگاستریکی خوارەوە و یوتێرۆڤاژیناڵەوەیە.

منداڵدان

پێکهاتەی منداڵدان
منداڵدان (Uterus)، شێوەی هەرمێیەکی سەراوبنە. ئەمەش ئەندامێکی ناوبەتاڵ و ماسولکەیییە خاوەن دیوارێکی ئەستوور و خاوەنی ڕووپۆشێکی ڕژێنییە بە ناوی ئێندۆمێتریۆم (Endometrium - ڕووپۆشی ناوەوەی منداڵدان). لە گەورەساڵێکدا منداڵدان ٧.٥ سانتیمەتر درێژە، ٥ سانتیمەتر پانە، و ٢.٥ سانتیمەتر ئەستوورە، بەڵام لە ماوەی دووگیانیدا گەورە دەبێت تا چوار بۆ پێنج ئەوەندەی ئەم قەبارەیە. کۆتایی تەسکتر و خوارەوەی پێی دەکوترێت زارکی منداڵدان (سێرڤیکس)؛ ئەمەش دەچێتە ناو ڤاژین. زارکی منداڵدان پێکهاتووە لە شانەی بەستەری ڕیشاڵی و خاوەنی پێکهاتەیەکی پتەوترە لە جەستەی منداڵدان. دوو لوولەی فالۆپ دەچنە ناو منداڵدانەوە لە لایەنی بەرامبەری یەکتر، لە نزیک لوتکەکەی. ئەو بەشە لە منداڵدان کە لە سەرەوەی زارکەکانی لوولەکانەوەیە پێی دەکوترێت فوندوس (بنەڕەت)؛ ئەو بەشەی کە لە خوارەوەیە پێی دەکوترێت جەستە. جەستەکە بەرەو زارکی منداڵدان تەسک دەبێتەوە و کەمێک تەسکبوونەوەی دەرەکی، سنووری نێوان جەستە و زارکی منداڵدان دیاری دەکات.

منداڵدان و ڤاژین لە هێڵێکدا نین، بەڵکوو منداڵدان بەرەو پێشەوە لار بۆتەوە (ئانتێڤێرتێ - anteverted) بۆ پێکهێنانی گۆشەیەکی نزیکەی ڕاست لەگەڵیدا. شوێنی منداڵدان کاریگەریی لەسەر دەبێت بەپێی بڕی پڕبوونەوەی مسوڵدان و ڕیخۆڵە ڕاستە. گەورەبوونی منداڵدان لە ماوەی دووگیانیدا دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی بۆ ناو هڵۆڵی زگ، بەم شێوەیە هاوئاراستەیێکی نزیکتر لەگەڵ ڤاژیندا دروست دەبێت. منداڵدانی بێ‌دووگیانی بە هێمنی بەرەو پێشەوە دەچەمێتەوە؛ پێی دەکوترێت ئانتێفلێکسێ (anteflexed). منداڵدان پشتگیری دەکرێت و لە شوێنی خۆیدا ڕادەگیرێت بە هۆی ئەندامەکانی دیکەی لەگەن، بە بنی ماسولکەیی یان دیافراگمی لەگەن، بە هەندێک پەتی ڕیشاڵی و بە گنجەکانی پێریتۆنیۆم. لە نێو پەتە پشتگیریکەرەکاندا دوو پەتی پانی دوو چین هەن، کە هەر یەکێکیان لوولەیەکی فالۆپی لەسەر لێواری ئازادی سەرەوە و پەتێکی بازنەیی لەخۆگرتووە، کە هاوتایە لەگەڵ گوبێرناکولۆمی گون لە نێرینەدا، لە نێوان چینەکانیدا. دوو پەت - پەتە سەرەکییەکان (ماکێنرۆدت) - لە هەر لایەکی زارکی منداڵدانەوە هەڵکەوتوون و ئەمانەش گرنگن لە پاراستنی شوێنی منداڵداندا.

هڵۆڵی منداڵدان زۆر بچووکە لەچاو قەبارەی خۆی. جگە لە ماوەی دووگیانی، هڵۆڵکە تەختە، بە جۆرێک کە دیوارەکانی پێشەوە و دواوە لێک دەخشێن و شێوەی سێگۆشەیە. سێگۆشەکە سەراوبنە، کە بناخەی لە سەرەوە لە نێوان زارکەکانی دوو لوولەی فالۆپدایە و سەری لە ئیستموسی منداڵدانە کە زارکی بۆ سێرڤیکسە. کەناڵی سێرڤیکس لە پێشەوە بۆ دواوە تەختە و لە بەشی ناوەڕاستیدا کەمێک گەورەترە. بە دوو لووتکەی درێژدا تێدەپەڕێت و گنجی لاری تێدان کە لە هەر لووتکەیەکەوە درێژ دەبنەوە وەک لکی دار. کەناڵی زارکی منداڵدان ٢.٥ سانتیمەتر درێژە؛ زارکەکەی بۆ ناو ڤاژین پێی دەکوترێت زارکی دەرەکیی منداڵدان کە وەک بازنەیەکی ڕۆچووە. دوای منداڵبوون، زارکی دەرەکی بە لێوارێک لە پێشەوە و دواوە سنووردار دەبێت و ئاوا زیاتر شێوەی قەڵش وەردەگرێت. کەناڵی زارکی منداڵدان بە پەردەیەکی بەڵغەم داپۆشراوە کە خاوەنی ژمارێکی زۆر ڕژێنە کە بەڵغەمێکی ڕوون و بازی (alkaline) دەردەدەن. بەشی سەرەوەی ئەم ڕووپۆشە گۆڕانکاری خولیی بەسەردا دێت کە هاوشێوەی گۆڕانکارییەکانی جەستەی منداڵدانە بەڵام کەمتر بەرچاوە. ژمارێکی زۆر کیستی بچووک (کیستی نابۆتیان) لە ناو پەردەی بەڵغەمی زارکی منداڵداندا هەن. لەم ناوچەیەوە نموونەی زارکی منداڵدان (پاپ سیر) وەردەگیرێت بۆ دۆزینەوەی گۆڕانکاریی سەرەتایی کە نیشانەی شێرپەنجەن.

منداڵدان پێکهاتووە لە سێ چینی شانە. لە دەرەوەدا چینێکی سیرۆسی پێریتۆنیۆم (peritoneum) (یان لە هەندێک سەرچاوەدا، پێریمێتریۆم - Perimetrium) هەیە (پەردەیەک کە شلەیەکی تێدایە هاوشێوەی خوێن بێجگە لە خانەکان و فاکتەری دەڵەمەکردنی فیبرینۆجێن) کە بە کەمی ئەندامەکە دادەپۆشێت. لە پێشەوە تەنیا جەستەی زارکی منداڵدان دادەپۆشێت؛ لە دواوە جەستە و ئەو بەشە لە زارکی منداڵدان دادەپۆشێت کە لە سەرەوەی ڤاژین هەڵکەوتووە و درێژ دەبێتەوە بۆ سەر دیواری دواوەی ڤاژین؛ لەوێوە دەگەڕێتەوە و تا سەر ڕیخۆڵە ڕاستە قەددەبێتەوە. لە لایەنەکانەوە چینەکانی پێریتۆنیۆم درێژ دەبنەوە لە لێواری منداڵدانەوە بۆ هەر لایەکی دیواری لەگەن، کە دوو پەتی پانی منداڵدان پێکدێنن.
چینی ناوەڕاستی شانە (Myometrium - مایۆمێتریۆم) ماسولکەیی‌یە و بەشی زۆری قەبارەی ئەندامەکە پێکدێنێت، زۆر پتەوە و پێکهاتووە لە ڕیشاڵە ماسولکە تەختەکانی پتەو و بێهێڵ. ڕەگە خوێنییەکان، ڕەگە لیمفییەکان و دەمارەکانیشی تێدایە. ماسولکە بە شێوەیەکی زیاتر یان کەمتر بە سێ چیندا ڕێکخراوە کە ڕیشاڵەکانیان بە ئاڕاستەی جیاواز دەڕۆن. ڕیشاڵە دەرەکییەکان بە شێوەیەکی درێژ ڕێکخراون. ئەوانەی چینی ناوەڕاست بە هەموو ئاڕاستەکاندا دەڕۆن بەبێ هیچ ڕێکخستنێکی ڕێک؛ ئەم چینە ئەستوورترینیانە. ڕیشاڵە ناوەکییەکانیش بە شێوەیەکی درێژ و بازنەیی ڕێکخراون.
ناوەکیترین چینی شانە لە منداڵداندا بریتییە لە پەردەی بەڵغەم یان ئێندۆمێتریۆم (Endometrium) . ئەمەش هڵۆڵی منداڵدان دادەپۆشێت هەتا ئیستموسی منداڵدان کە تێیدا پەیوەست دەبێت لەگەڵ ڕووپۆشی کەناڵی زارکی منداڵدان. ئێندۆمێتریۆم خاوەنی ژمارێکی زۆر ڕژێنی منداڵدانە کە دەکرێنەوە بۆ ناو هڵۆڵی منداڵدان و لە ناو چوارچێوەی خانەیی یان سترۆمای ئێندۆمێتریۆمدا جێگیرکراون. ڕەگی خوێنی و ژمارێکی زۆر بۆشایی لیمفاویش هەن. ڕواڵەتی ئێندۆمێتریۆم بە شێوەیەکی بەرچاو دەگۆڕێت لە قۆناخە جیاوازەکانی ژیانی زاوزێدا. ئەم چینە لە تەمەنی گەنجیدا بە گەشەکردنی تەواو دەگات و دوایە گۆڕانکاریی دراماتیکی بەسەردا دێت لە ماوەی هەر سووڕێکی مانگانەدا. هەروەها گۆڕانکاریی زیاتری بەسەردا دێت پێش، لە ماوەی و دوای دووگیانی، لە ماوەی لەحوزروەستان و لە تەمەنی پیریدا. ئەم گۆڕانکارییانە بە زۆری بە هۆکاری هۆرمۆنییەوە دەکرێن و کۆنترۆڵ دەکرێن بە چالاکیی هێلکەدانەکان.


ئێندۆمێتریۆم لە سووڕی مانگانەدا

سووڕی مانگانە.

بۆ تێگەیشتن لە سروشتی گۆڕانکارییەکانی ئێندۆمێتریۆم لە ماوەی هەر سووڕێکی مانگانەدا، وا باوە کە ئێندۆمێتریۆم بە پێکهاتەی سێ چین دانرێت. ئەمانە بە شێوەیەکی نادیار تێکەڵ دەبن بەڵام لە ڕووی کردارییەوە جیاوازن: دوو چینی ناوەوە لە کاتی سووڕی مانگانەدا دەڕژێن و چینی دەرەوە یان بنەڕەتی لە شوێنی خۆی دەمێنێتەوە دژی ناوەکیترین چینی مایۆمێتریۆم. بەم سێ چینە بە ڕیز دەکوترێت: چینی پتەو (stratum compactum)، چینی هەوری (stratum spongiosum) و چینی بنەڕەتی (stratum basale epidermidis). چینی پتەو نزیکترینە لە هڵۆڵی منداڵدان و خاوەنی خانەکانی ڕووپۆش و ملی ڕژێنەکانی منداڵدانە؛ چوارچێوەی خانەییەکەی بە ڕێژەیەکی چڕە. ڕەگە خوێنییەکان ڕوویی لە ژێر خانەکانی ڕووپۆشدا هەڵکەوتوون. چینی هەوری چینی ناوەڕاستی گەورەیە. خاوەنی بەشە سەرەکییەکانی ڕژێنەکانی منداڵدان و ڕەگە خوێنییەکانیانە؛ چوارچێوەی خانەییەکەی بە شێوەیەکی شلتر و گەورەتر لە چینی پتەو ڕێکخراون. چینی بنەڕەتی لە تەنیشت ماسولکەی منداڵدان هەڵکەوتووە؛ خاوەنی ڕەگە خوێنییەکان و بنەڕەتی ڕژێنەکانی منداڵدانە. چوارچێوەی خانەییەکەی لە ماوەی سووڕی مانگانەدا تاڕادەیەک بێ‌گۆڕانکاری دەمێنێتەوە.

سووڕی مانگانە ماوەی نزیکەی ٢٨ ڕۆژ دەخایەنێت (مەودای ئاسایی ٢١-٣٤ ڕۆژ)، لە یەکەم ڕۆژی یەک خوێنڕژانی مانگانەوە بۆ یەکەم ڕۆژی داهاتوو. ئەمەش ڕەنگدانەوەی خولی گۆڕانکارییەکانە کە لە هێلکەداندا ڕوودەدەن کە خۆشی لە ژێر کۆنترۆڵی بەشی پێشەوەی ڕژێنی هیپۆفیزدایە. سووڕی مانگانە دابەش دەبێت بۆ چوار قۆناخ: خوێنڕژان، دوای خوێنڕژان، بەرهەمهێنانەوە (پرۆلیفەراتیڤ) و دەردان (سێکڕیتۆری).

قۆناخی دەردان (سێکڕیتۆری) نزیکەی حەفتەیەک دوای هێلکەدانان دەگاتە لوتکە (ئۆڤیولەیشن). هێلکەدانان لە نیوەی سووڕەکەدا ڕوودەدات، نزیکەی ١٤ ڕۆژ پێش دەسپێکی خوێنڕژانی مانگانەی داهاتوو. ئێندۆمێتریۆم ئامادە کراوە و هان دراوە بۆ دۆخێکی دەردانی چالاک بۆ وەرگرتنی هێلکەیەکی پیتێنراو. گۆڕەپان ئامادە کراوە بۆ چەسپانی بلاستۆسیست (کە لە هێلکەیەکی پیتێنراوەوە سەرچاوەی گرتووە) بە ئێندۆمێتریۆم و جێسازیی دواتر. بەم ڕەوتە دەکوترێت جێگیربوون (implantation)؛ سەرکەوتنی پشتبەستەیە بە ئامادەکاریی باشی ئێندۆمێتریۆم لە هەردوو قۆناخی بەرهەمهێنانەوە و دەرداندا. کاتێک جێگیربوون ڕوودەدات، هۆرمۆنێک لە هەندێک خانەی بلاستۆسیستەوە دەبێتە هۆی درێژکردنەوەی تەمەنی جەستەی زەرد (corpus luteum) و بەردەوامبوونی چالاکییەکەی. ئەمەش دەبێتە هۆی ڕاگرتنی سووڕی مانگانە، پاراستنی ئێندۆمێتریۆم و هاندرانی زیاتری بە پرۆجێستیرۆن کە لە ئاکامدا ئەستوورایی زیاتر دەبێت. بە ئێندۆمێتریۆمی سەرەتای دووگیانی دەکوترێت دێسیدوا (decidua).

لە سووڕێکدا کە پیتاندنی هێلکە ڕووی نەداوە، قۆناخی دەردان بە سووڕی مانگانە کۆتایی دێت.

ئێندۆمێتریۆم پێویستە پێش ڕوودانی جێگیربوون لە دۆخێکی تایبەتی ئامادەکاریدا بێت. کاتێک ئەم قۆناخە تێپەڕی، سووڕی مانگانە ڕوودەدات. دوایە چاکبوونەوە، دووبارە ئێندۆمێتریۆمێک دادەمەزرێنێت کە توانای هەبێت دووبارە هان بدرێت بۆ ئەو قۆناخە گرنگە کە جێگیربوونی تێدا ڕووبدات.

دابینکردنی خوێن و دەمارەکان
خوێنی پێویست بۆ منداڵدان دابین دەکرێت لە ڕێگەی دوو سوورڕەگی منداڵدانەوە کە لکی سوورڕەگە ناوەکییەکانی ئیلیاکن و بە سوورڕەگەکانی هێلکەدان کە پەیوەندییان هەیە لەگەڵ کۆتایی سوورڕەگەکانی منداڵدان دەبەسترێنەوە و لق دەنێرن بۆ دابینکردنی منداڵدان. دەمارەکان منداڵدان بریتین لە 1. ڕیشاڵە دەمارییە سیمپاتیکەکان کە دەبنە هۆی گرژبوونی ماسولکەی منداڵدان و تەسکبوونەوەی ڕەگە خوێنییەکان 2. ڕیشاڵە پاراسیمپاتیکەکان (ساکراڵ) کە چالاکیی ماسولکە ڕادەگرن و دەبنە هۆی فرەوانبوونی ڕەگە خوێنییەکان.


لوولەکانی فالۆپ


پێکهاتە سەرەکییەکان و هۆرمۆنەکان کە بەشدارن لە دەستپێکردنی دووگیانیدا. هەروەها لە لای ڕاست، گەشەکردنی خانەیەکی هێلکە (ئۆڤوم) لە فۆلیکڵەوە بۆ کۆرپەلە دەبینرێت.

لوولەکانی فالۆپ (لوولەکانی منداڵدان)، هێلکە دەگوازنەوە لە هێلکەدانەوە بۆ هڵۆڵی منداڵدان. هەر یەکێکیان لە لایەک دەکرێتەوە بۆ ناو هڵۆڵی زگ لە نزیک هێلکەدانێک و لە لایەکەی دیکە بۆ ناو منداڵدان. سێ بەشی لوولەی فالۆپ بەم جۆرە جیا دەکرێنەوە:
1. سەری دەرەکیی هاوشێوەی ڕەحەتی یان ئینفوندیبولۆم کە بڕگەیەکی ڕیزاڵ‌ڕیزاڵ بە ناوی فیمبریا چواردەوری دراوە. یەکێک لە فیمبریاکان، کە کەمێک گەورەترە لەوانی دیکە، بە هێلکەدانەوە بەستراوەتەوە. زارکی ئەم لایە لە بەشی کۆتایی ئینفوندیبولۆمدایە و چووکەیە. 
2. بەشی ناوەڕاستی فرەوان بە دیواری تەنکەکە به ناوی ئەمپولا.
3. سەری هاوشێوەی گوریس یان ئیستموس کە دەکرێتەوە بۆ ناو منداڵدان.

پیتاندنی هێلکە زۆرتر لە ئەمپولای لوولەکەدا ڕوودەدات. دواتر هێلکەی پیتێنراو دەگوازرێتەوە بۆ منداڵدان، بەڵام هەندێک جار ڕەنگە بە لوولەیەکەوە بچەسپێت و دەست بە گەشەکردن بکات وەک دووگیانییەکی دەرەوەی منداڵدان یان دووگیانیی لوولەی. لوولەکە ناتوانێت پشتگیری ئەم دووگیانییە بکات و کۆرپەلە ڕەنگە دەربکرێت لە ڕێگەی زارکی لای زگەوە یان ڕەنگە ببێتە هۆی پچڕانی لوولەکە کە دەبێتە هۆی خوێنڕژان.

لوولەی فالۆپ جگە لە لێواری تەنیشت پەتی پان، بە پێریتۆنیۆم داپۆشراوە. چینەکانی بازنەیی ناوەوە و درێژی دەرەوە لە ڕیشاڵی ماسولکەی تەختن کە بە چینەکانی منداڵدانەوە بەستراونەتەوە. ڕووپۆشی ناوەوە خاوەنی ژمارێکی زۆر چینی درێژە کە بە خانە قودوولەییەکانی خاوەن مژۆڵ و دەردان داپۆشراون. وێدەچێ گرژبوونی ماسولکە، جووڵەی مژۆڵەکان و تێپەڕبوونی دەردراوە ئاوەکییەکان، هەموویان یارمەتی گواستنەوەی سپێرم بدەن بۆ ئەمپولا و هەروەها گواستنەوەی هێلکەی پیتێنراو بەرەو منداڵدان.


هێلکەدانەکان


پێکهاتەی هێلکەدان
ڕژێنە جنسیەکانی مێینە، یان ئەندامە جنسییە سەرەکییەکان، کە هاوتان لەگەڵ گونەکان لە نێرینەدا، دوو هێلکەدانن. هەر یەکێکیان بە مێزێنتێری یان گنجێکی پەردەیی، بە چینە دواوەکەی پەتی پانی منداڵدانەوە هەڵاوەسراوە. لە ژنێکدا کە دووگیان نەبووە، هێلکەدانی هاوشێوەی بادام بە شێوەیەکی ستوونی لە بەرامبەر قووڵکەیەک کە پێی دەکوترێت چاڵی هێلکەدان، لەسەر دیواری لایەنیی لەگەنی بچووک هەڵکەوتووە. ئەم پەیوەندییە لە ماوەی دووگیانی و دوای وی دەگۆڕێت. هەر هێلکەدانێک کەمێک زیاتر لە ٢.٥ سانتیمەتر درێژە، ١.٢٥ سانتیمەتر پانە و کەمێک لەوی کەمتر ئەستورە، بەڵام قەبارەکە بەپێی تەمەن و دۆخی چالاکیی زۆر دەگۆڕێت.

مێزێنتێریی هێلکەدان یارمەتی ڕاگرتنی لە شوێنی خۆیدا دەدات و لە ناو ئەم پەردەیەدا، سوورڕەگ و ڕەشڕەگی هێلکەدان، ڕەگە لیمفییەکان، و ڕیشاڵە دەمارییەکان هەڵکەوتوون. لوولەی فالۆپ بەسەر هێلکەداندا کەوانە دەکات و بەرەو خوارەوە دەچەمێتەوە لەسەر ڕووی ناوەوە یان ناوەندییەکەی.

جگە لە هایلۆم (ئەو خاڵەی کە ڕەگە خوێنییەکان و دەمار دەچنە ناو هێلکەدانەوە و مێزێنتێری پێوە بەستراوە)، ڕووی هێلکەدان ڕێکە و بە خانە شەشپاڵووەکان داپۆشراوە. لە ژێر ڕوویەکەی، ماددەی هێلکەدان دابەش دەبێت بۆ بەشێکی دەرەکی (توێخ یان کۆرتێکس) و بەشێکی ناوەکی (مێدولا). بەشی دەرەوەی توێخ، ڕاست لە ژێر ڕووپۆشی دەرەکی، ناوچەیەکی تەنکی شانەی بەستەر پێکدێنێت بە ناوی توونیکا ئەلبوجینیا. بەشی ماوەی توێخ پێکهاتووە لە خانەکانی سترۆما یان چوارچێوە پێکهاتووە کە لە ناو تۆڕێکی وردی ڕیشاڵدا هەڵگیراون و هەروەها فۆلیکڵەکان و جەستە زەردەکان (corpora lutea).

فۆلیکڵەکانی هێلکەدان، کە هەندێک جار پێیان دەکوترێت فۆلیکڵی گراف، قاپێلکی خڕن بۆ هێلکە گەشەکەرەکان لە توێخدا لە نزیک ڕووی هێلکەدان. لە کاتی لەدایکبوون و منداڵیدا، بە شێوەیەکی فۆلیکڵی سەرەتایی یان نەگەیشتووی هێلکەدان بە زۆری هەن. هەر یەکێکیان خاوەن هێلکەیەکی سەرەتاییه (ئۆوسایت) و بە چینێکی تاک ‌لە خانە تەختەکان داپۆشراوە. هەتا ٧٠٠،٠٠٠ فۆلیکڵی سەرەتایی لە ناو دوو هێلکەدانی مێینەیەکی گەنجدا هەڵگیراون. زۆربەی ئەمانە پێش یان دوای تەمەنی گەنجی تێکدەچن.


هێلکەدانان (ئۆڤیولەیشن)

هەنگاوەکانی هێلکەدانان کە دەست پێدەکات بە یەک فۆلیکڵی سەرەتایی خەوتوو کە گەشە دەکات و دەگات و لە کۆتاییدا لە هێلکەدانەوە بۆ ناو لوولەی فالۆپ ئازاد دەکرێت.

لە کاتی دەستپێکردنی تەمەنی گەنجی و دوایەی هەتا لەحوزروەستانەوە (جگە لە ماوەی دووگیانی)، هەر مانگێک گەشەکردنێکی خولیی یەک یان زیاتر فۆلیکڵ هەیە بۆ فۆلیکڵێکی گەیشتوو. چینی ڕووپۆشی فۆلیکڵی سەرەتایی ئەستوور دەبێت و دەتوانێت جیا بکرێتەوە بۆ پەردەیەکی ناوەکیی گرانولۆزا و تێکایەکی ڕەگی خوێنیی دەرەکی (theca interna). خانەکانی ئەم چینانە (زۆرتر theca interna) هۆرمۆنە ستیرۆیدی سترۆجینیک بەرهەم دێنن کە کاریگەریی لەسەر ئێندۆمێتریۆمی منداڵدان و شانەکانی دیکە هەیە. پاراستن و گەشەکردنی فۆلیکڵ بۆ گەیشتن، بە هۆکاری هۆرمۆنی هاندەری فۆلیکڵ (FSH) لە بەشی پێشەوەی ڕژێنی هیپۆفیزەوە دەکرێت. هۆرمۆنێکی دیکە بە ناوی هۆرمۆنی لۆتێنایزینگ (LH)، لە بەشی پێشەوە، یارمەتی FSH دەدات بۆ ئەوەی فۆلیکڵی گەیشتوو، کە ئێستا پڕە لە شلە، ئێسترۆجێن دەربدات. LH هەروەها دەبێتە هۆی پچڕانی فۆلیکڵێکی گەیشتوو (بە تیرەی ١.٠ تا ١.٥ سانتیمەتر) کە دەبێتە هۆی ئازادکردنی ئۆوسایت بۆ ناو هڵۆڵی زگ و لەوێوە بۆ ناو لوولەی فالۆپ. بەم ئازادکردنی ئۆوسایتە دەکوترێت هێلکەدانان؛ ئەمەش نزیک نیوەی سووڕی مانگانەدا ڕوودەدات، لە ڕۆژی ١٣ یان ١٤ی سووڕێکی ٢٨ ڕۆژیدا کە لە یەکەم ڕۆژی خوێنڕژانی مانگانەوە دەپێورێت.

دوای هێلکەدانان، فۆلیکڵی پچڕاو بەهۆی لەدەستدانی شلەی فۆلیکڵەکەی دادەڕووخێت و بە خێرایی دەگۆڕێت بۆ پێکهاتەیەکی ڕژێنی، نەرم و خاوەنی ڕەگی خوێنی کە پێی دەکوترێت جەستەی زەرد (corpus luteum). جەستەی زەرد بە خێرایی گەشە دەکات، دوای نزیکەی چوار ڕۆژ ڕەگی خوێنیی تەواوی دەبێت، و تا نۆ ڕۆژ بە تەواوی دادەمەزرێت. ڕژێنەکە هۆرمۆنی ستیرۆیدی پرۆجێستیرۆن و هەندێک ئێسترۆجێن بەرهەم دێنێت. چالاکییەکەی هەم هان دەدرێت و هەم دەپارێزرێت بە هۆرمۆنی لۆتێنایزینگ. پرۆجێستیرۆن هاندانی گەشەکردن و دەردانی ڕژێن دەدات لە ئێندۆمێتریۆمێکدا کە پێشتر بە ئێسترۆجێن ئامادە کراوە.

لە کاتێکدا فۆلیکڵی هێلکەدان پێدەگات، ئۆوسایتی سەرەتایی دابەش دەبێت بۆ ئۆوسایتێکی دووەم و هێلکەیەکی بچووک و سەرەتایی کە پێی دەکوترێت جەستەی جەمسەری یەکەم. ئەمەش زۆرتر لەو کاتەدا ڕوودەدات کە فۆلیکڵ هڵۆڵەکەی گەشە پێدەدات؛ ئۆوسایت هەروەها خاوەنی ڕووپۆشێکی ڕوونی بێخانە دەبێت بە ناوی زۆنا پێلوسیدا. ئۆوسایتی دووەم لە کاتی هێلکەداناندا ئازاد دەکرێت؛ تیرەکەی ١٢٠-١٤٠ مایکرۆمەترە و دەوری دراوە بە زۆنا پێلوسیدا و چەند چینێک خانە کە پێیان دەکوترێت کۆرۆنا ڕادیاتا. گەیشتنی کۆتایی ئۆوسایت، لەگەڵ پێکهێنانی هێلکەی سەرەتایی کە پێی دەکوترێت جەستەی جەمسەری دووەم، لە کاتی پیتاندندا ڕوودەدات.

فێربە سەبارەت بە گەشەکردنی کۆرپەلەی مرۆڤ لە پیتاندنەوە هەتا لەدایکبوون.


ئەگەر پیتاندن ڕوونەدات، ژیانی جەستەی زەرد سنووردار دەبێت بۆ نزیکەی ١٤ ڕۆژ. تێکچوونی ڕژێنکە دەست پێدەکات بەرەو کۆتایی ئەم ماوەیە و سووڕی مانگانە ڕوودەدات. جەستەی زەرد بچووک دەبێتەوە، شانەی ڕیشاڵی پێکدێت و دەگۆڕێت بۆ پێکهاتەیەکی هاوشێوەی جێی برین کە پێی دەکوترێت جەستەی سپی (corpus albicans) کە بۆ چەند مانگێک دەمێنێتەوە.

ئەگەر پیتاندن ڕووبدات و بە دوایدا جێگیربوونی بلاستۆسیست ڕووبدات، هۆرمۆنەکان (بە تایبەت گۆنادۆترۆپینی کۆریۆنیکی مرۆڤ - hCG) بەرهەم دەهێنرێن لەلایەن خانەکانی بلاستۆسیستەوە بۆ درێژکردنەوەی تەمەنی جەستەی زەرد. ئەمەش بە چالاکییەوە دەمێنێتەوە بۆ لانیکەم دوو مانگی یەکەمی دووگیانی، هەتا ئەو کاتەی کە شانەی جووت (پلاکێنتا) ئەرکی بەرهەمهێنانی هۆرمۆنەکەی بگرێتە ئەستۆ. دوایە جەستەی زەردی دووگیانیش پاشەکشە دەکات و دەبێتە جێی برینێکی ڕیشاڵی تا کاتی منداڵبوون.

دابینکردنی خوێن و دەمارەکان
سوورڕەگەکانی هێلکەدان هاوشێوەی سوورڕەگەکانی گون لە پێشەوەی ئائۆرتەوە سەرچاوە دەگرن، بەڵام لە لێواری لەگەنی بچووکدا بەرەو خوارەوە دەگەڕێنەوە بۆ ناو هڵۆڵی لەگەن. هەر سوورڕەگ بە تێپەڕین لە ناو پەتی هەڵپەسێری هێلکەدان، دەگاتە پەتی پان لە خوارەوەی لوولەی فالۆپ و دوایە دەچێتە ناو مێزۆڤاریۆمەوە بۆ دابەشبوون و بڵاوبوون لە هێلکەداندا. یەکێک لە لکەکان بەردەوام دەبێت لە ناو پەتی پاندا بۆ ئەوەی پەیوەندی ڕەگی (anastomose) لەگەڵ سوورڕەگی منداڵدان دروست بکات. ڕەشڕەگەکانی هێلکەدان لە هەر هێلکەدانێکەوە وەک تۆڕێک دەردەچن کە لە کۆتاییدا دەبێتە ڕەشڕەگێکی تاک؛ کۆتاییەکانیان هاوشێوەی کۆتایی ڕەشڕەگەکانی گونن. دەمارەکان لە تۆڕی دەماریی هێلکەدانی سەر سوورڕەگی هێلکەدان سەرچاوە دەگرن.


نەخۆشییەکانی کۆئەندامی زاوزێی مێینە


ئەندامەکانی زاوزێی مێینە ڕووبەڕووی کێشە و ناکۆکیی جیاواز دەبنەوە، لەوانە: چڵککردن، کێشەی سووڕی مانگانە، ئازار، هەوکردنی لەگەن، ناکۆکییە زگماکییەکان و شێرپەنجە.

چڵککردن
بە کورتی، ئاڵۆزییە چڵککردنەکانی پەیوەندیدار بە کۆئەندامی زاوزێی مێینە بریتین لە: کاندیدیاسیسی ڤاژین و ڕیخۆڵە، برینی ڤایرۆسی هێرپێسی سیمپلێکس، چڵککردنی نایسێریا گۆنۆریا، چڵککردنی کلامیدیا تراکۆماتیس، ترایکۆمۆنیاسیس، واژینۆسی بەکتریایی، ئاوسانی لوولەی هێلکەدان و نەخۆشی هەوکردنی لەگەن.

کێشەکانی سووڕی مانگانە
لە نێو کێشەکانی ژناندا، زۆرترین سەرنج بۆ کێشەکانی سووڕی مانگانە دەدرێت، چونکە ئەم کێشانە کاریگەرییان لەسەر ژمارێکی زۆر لە ژنان هەیە. ئەم کێشانە بریتین لە:
  • نەبوونی سووڕی مانگانە (ئامێنۆریا)
  • سووڕی مانگانەی زۆر و بەردەوام (هایپەرمێنۆریا)
  • سووڕی مانگانەی ئازاردەر (دیسمنۆریا)
  • سووڕی مانگانەی ناڕێک (ئۆلیگۆمێنۆریا)
  • سووڕی مانگانەی درێژخایەن (مێنۆراژیا)
  • هەروەها کێشەی پێش سووڕی مانگانە (PMS) و کێشەی ناڕەحەتی پێش سووڕی مانگانە (PMDD)یش لەو کێشانەن کە پەیوەندییان بە سووڕی مانگانەوە هەیە.

ئازار
ئازار دەتوانێت وەک کێشەیەکی باو لە نێو ژناندا بێت، بەتایبەت لەو کەسانەی تووشی ئێندۆمێتریۆزیس بوون، یان ئەو ژنانەی پێشینەی چەندین نەشتەرگەری لەگەن و نەخۆشی هەوکردنی لەگەنیان هەیە. نەخۆشی هەوکردنی لەگەن دەتوانێت ببێتە هۆی چڵککردنی هەر یەکێک لە ئەندامەکانی زاوزێی مێینە، لەوانە منداڵدان و هێلکەدان. نەخۆشییە جنسییەکان وەک گۆنۆریا (سووزاک) و کلامیدیا لە هۆکارە سەرەکییەکانی نەخۆشی هەوکردنی لەگەنن. ئەو ژنانەی پێشینەی دووگیانی دەرەوەی منداڵدانیان هەیە، ڕەنگە تووشی ئازاری درێژخایەن ببن.

شێرپەنجە
زۆربەی بەشەکانی کۆئەندامی زاوزێی مێینە و نێرینە دەکرێت تووشی شێرپەنجە ببن. بەپێی ڕاپۆرتی کۆمەڵەی شێرپەنجەی ئەمریکا، لە ژناندا، ئەندامەکانی وەک منداڵدان، هێلکەدانەکان، مەمک و زارکی منداڵدان دەکرێت تووشی شێرپەنجە ببن. شێرپەنجەی ئەندامەکانی زاوزێی مێینە، بەداخەوە، باوە و زۆربەی کاتیش مەترسیدارە. شێرپەنجەی ڤاژین کە پەیوەندیی بە چڵککردنی ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ (HPV) هەیە، بە دەگمەن دەبینرێت. بەڵام لە بەرامبەردا، شێرپەنجەی زێ (ڤوڵڤا - بەشی دەرەوەی کۆئەندامی زاوزێ)، کە پەیوەندی بە چڵککردنی HPV هەیە، زیاتر بڵاو بۆتەوە.

شێرپەنجەی زارکی منداڵدان، ئەگەر زوو دیاری نەکرێت، دەتوانێت مەترسیدار بێت و پەیوەندی بە چڵککردنی HPV هەیە. شێرپەنجەی زارکی منداڵدان زۆربەی کات لە ژنانی لەحوزروەستاو دا دەبینرێت و پەیوەندی بە هاندرانی ئیسترۆجین بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لە شانەی ئێندۆمێتریومدا هەیە. شێرپەنجەی هێلکەدان بەراورد بە شێرپەنجەکانی دیکە لە ژناندا، ئەنجام و چاکبوونەوەی کەمتر و خراپتری هەیە، چونکە تا کاتی پێشکەوتنی نەخۆشییەکە ئاشکرا ناکرێت. هیچ پشکنینێکی ستاندارد بۆ شێرپەنجەی هێلکەدان نییە، بۆیە ئاشکراکردنی زووی زۆر سەختە.

دوو پشکنین بۆ ئاشکراکردنی شێرپەنجەی زارکی منداڵدان هەیە:
  • پشکنینی پاپ سمیر (Pap smear) بۆ ئاشکراکردنی گۆڕانکارییە خانەییەکان لە زارکی منداڵداندا.
  • پشکنینی ڤایرۆسی پاپیلۆمای مرۆڤ (HPV) بۆ پشکنینی بوونی چڵک بە جۆرە مەترسیدارەکانی HPV.
هەرچەندە HPV-ی ئەندامی زاوزێ بە شێوەیەکی ئاسایی پەیوەندی بە ژنانەوە هەیە، بەڵام باوترین چڵککردنی جنسییە. لە هەندێک لە ژناندا، ئەم نەخۆشییە دەتوانێت ببێتە هۆی شێرپەنجەی زارکی منداڵدان و بالۆکەی ئەندامە زاوزێیەکان. تەنانەت لە پیاوانیشدا دەتوانێت ببێتە هۆی دروستبوونی شێرپەنجەی سیرەت، کۆم و بالۆکەی سیرەت. یەکێکی دیکە لەو کێشانەی کە باوە لە کۆئەندامی زاوزێی مێینەدا، چڵککردنی هەوێنیی ڤاژینییە کە بەهۆی کەڕووی هەوێنی لە ناو ڤاژیندا دروست دەبێت.

شێوە و ڕەنگی سروشتی کۆئەندامی زاوزێی مێینە

شێوەی سروشتی کۆئەندامی زاوزێی مێینە ڕەوتێکی جێگیر و یەکسان نییە و جیاوازی لە قەبارە، ڕەنگ، شێوە و هاوتایی بەشە دەرەکییەکاندا بەزۆری سروشتییە. زۆرێک لە نیگەرانییەکان دەربارەی ڕواڵەتی ئەم ناوچەیە بەهۆی تابۆی کولتووری، وێنەی ناڕاستەقینە یان بەراوردکردن لەگەڵ کەسانی دیکە دروست دەبن. گەورە یان بچووکبوونی لێوارەکانی ڤاژین، تاریکتربوونی پێست یان ناهاوتایی دوو لایەکە بە تەنیا نیشانەی نەخۆشی نییە. کاتێک ڕواڵەتی ناوچەی زاوزێ پێویستی بە پشکنین هەیە کە گۆڕانکاری لەناکاو، برین، لوو، هەڵمسان، ئێش، خوێنڕشتن، خورانی توند یان دەردانی ناسروشتی دروست بێت. لەو بارودۆخەدا پشکنینی پزیشک دەتوانێت هۆکار دیاری بکات.
ڕەنگی کۆئەندامی زاوزێی مێینە دەتوانێت جیاواز بێت و پەیوەستە بە هۆکارەکانی وەک پێستی کەسەکە، تەمەن، هۆرمۆنەکان و دۆخی تەندروستی. بە گشتی، ڕەنگی پێستی ناوچەی زاوزێی مێینە دەتوانێت لە پەمەیی ڕوون تا قاوەیی مەیلەو تاریک جیاواز بێت.
ئەم گۆڕانکارییانە لەوانەیە بەهۆی هۆرمۆنەکانەوە بێت (وەک گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکان لە ماوەی پێگەیشتن، دووگیانی یان لەحوزوەستان) و هۆکارەکانی وەک هاندانە جەستەییەکان، جێنێتیک و تەنانەت تەندروستی تاکەکەسیش. بە گشتی، نیگەرانی جیاوازییە وردەکانی ڕەنگی پێستی ناوچەی زاوزێ مەبە، مەگەر ئەوەی گۆڕانکارییە ناسروشتییەکان، ئێش یان نیشانەکانی دیکە وەک خوران یان دەردانی ناسروشتی ببینرێن. لەو حاڵەتانەدا، ڕاوێژ لەگەڵ پزیشک پێویستە.

گۆڕانکارییەکانی کۆئەندامی زاوزێی مێینە

گۆڕانکارییەکانی کۆئەندامی زاوزێی مێینە، گرنگترینیان بە گشتی ئەوانەن:
  • لە دووگیانیدا : زیادبوونی هۆرمۆنەکان و جووڵەی خوێن دەبێتە هۆی گۆڕانکاری لە کۆئەندامی زاوزێی مێینەدا. لەوانەیە زێ و ڤاژین کەمێک ئاواڵەتر یان تاریکتر بن و دەردانی ڤاژینیش زیاد بکات. ئەم دەردانانە بەزۆری سپی یان شیری و بێ بۆنی ناخۆشن. بە نزیکبوونەوە لە منداڵبوون، زارکی منداڵدان بە شێنەیی نەرم و ئامادە بۆ کرانەوە دەبێت. هەندێک ژنیش هەستی گوشاری زیاتریان لە ناوچەی لەگەندا دەبێت.
  • دوای منداڵبوون : لەش بۆ ماوەیەک لە دۆخی گەڕانەوەدایە بۆ بارودۆخی پێش دووگیانی و ئەم ڕەوتە دەتوانێت چەند هەفتەیەک بخایەنێت. ڤاژین و شانەکانی دەوروبەری لەوانەیە بەهۆی کێشانی منداڵبوونی سروشتییەوە، بە کاتی هەڵمساو، هەستیار یان شلتر هەست پێبکرێن. لە کۆئەندامی زاوزێی ژن دوای منداڵبوونی سروشتی لەوانەیە خوێنڕشتن و دەردانی منداڵدانیش هەبێت کە وردەوردە کەم دەبنەوە. وشکی ڤاژین، بەتایبەتی لە کاتی شیردانیش باوە.
  • لە سووڕی مانگانەدا : لە درێژەی سووڕی مانگانەدا، گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکان کاریگەری لەسەر بەشە جیاوازەکانی کۆئەندامی زاوزێی مێینە دەکەن. داپۆشەری ناوەکی منداڵدان لە نیوەی یەکەمی سووڕەکەدا ئەستوورتر دەبێت تا لە حاڵەتی دووگیانیدا مەرجەکانی پێویست بۆ جێگیربوون دابین بێت. هاوکات، هێلکەدان بەزۆری یەک هێلکە بۆ ئازادکردن ئامادە دەکات. دوای هێلکەدانان، گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکان بەردەوام دەبن و ئەگەر دووگیانی ڕوو نەدات، داپۆشەری منداڵدان دەڕژێت و سووڕی مانگانە دەست پێدەکات. لەم ماوەیەدا لەوانەیە دەردانی ڤاژین، هەستی شێداری یان هەستیاری مەمکەکانیش بگۆڕێت کە بەزۆری بەشێکە لە سووڕی سروشتی لەش.
  • لە کاتی پەیوەندی جنسیدا : جووڵەی خوێن لە شانەکانی زاوزێدا زیاد دەکات، میتکە و هەندێک بەشی زێ ئاواڵەتر دەبن. دەردانی ڤاژینیش بەزۆری زیاد دەکات و دەبێتە هۆی خلیسکیی زیاتری ڤاژین. ڤاژین توانایی لەبەرێککشانی هەیە و لە کاتی پەیوەندی جنسیدا لەوانەیە کەمێک کراوەتر بێت، بەڵام ئەم گۆڕانکارییە بەزۆری کاتییە. لێدانی دڵ و هەناسەش زیاد دەکات و ماسولکەکانی بنی لەگەن لەوانەیە گرژ ببن. هەستی ئازار لە کاتی پەیوەندی جنسیدا سروشتی نییە و نابێت پشتگوێ بخرێت و ئەگەر دووبارە بێتەوە، باشترە هۆکارەکەی لەلایەن پزیشکی مێینە و منداڵبوونەوە بپشکنرێت.

چاودێری کۆئەندامی زاوزێی مێینە

چاودێری دروست زیاتر سەرنج دەخاتە سەر پاراستنی تەندروستی سروشتی ئەم ناوچەیە و پێویستی بە شوشتنی توند یان بەکارهێنانی بەرهەمی بۆندار نییە. ڕەچاوکردنی چەند خاڵێکی سادە دەتوانێت ئەگەری هەستیاری و هەندێک چڵککردن کەم بکاتەوە:
  • شوشتنی بەشی دەرەکی بە ئاو یان شوشتەرێکی هێمن و بێ بۆن وەک جێلی شوشتنی ڤاژین بەسە.
  • ناو ڤاژین بە دۆشی ڤاژین یان ماددەی شوشتەر مەشۆ.
  • جلوبەرگی ژێرەوەی پاک و هەناسەدان دەبەرکە و لە کاتی ئارەقەی زۆردا بیگۆڕە.
  • دوای بەکارهێنانی ئاودەست، لە پێشەوە بۆ دواوە پاک بکەوە.
  • لە پەیوەندی جنسی سەلامەتدا ڕێگای گونجاو بۆ ڕێگریکردن لە چڵککردنی نزیکیی جنسی بەکاربهێنە.
  • لە کاتی دەردانی ناسروشتی، خوران، برین، ئازار یان بۆنی ناخۆش، خۆچارەسەری مەکە و بۆ پشکنینی هۆکار سەردانی پزیشک بکە.

چۆنیەتی پشکنینی کۆئەندامی زاوزێی مێینە

پشکنینی کۆئەندامی زاوزێی مێینە بەپێی تەمەن، نیشانەکان و ئامانجی سەردانکردن جیاوازە و هەمیشە بە واتای پشکنینی ناوەکی نییە. پزیشکی مێینە سەرەتا سەبارەت بە سووڕی مانگانە، دووگیانی، ئازار، دەردان یان نیشانەکانی دیکە پرسیار دەکات و پاشان ئەگەر پێویست بێت بەشی دەرەکی دەپشکنێت. لە هەندێک بارودۆخدا، پشکنین بە ئیسپێکولۆم بۆ بینینی ڤاژین و زارکی منداڵدان ئەنجام دەدرێت و لەوانەیە نموونەوەرگرتن یان تاقیکردنەوەش پێویست بێت. پشکنینی ناوەکی دەبێت لەگەڵ ڕوونکردنەوەی پزیشک و ڕەزامەندی کەسەکە ئەنجام بدرێت. لە حاڵەتی ئازار یان ناخۆشی، کەسەکە دەتوانێت بە پزیشکی ڕابگەیەنێت تا ڕەوتی پشکنین بەپێی بارودۆخی ئەو ئەنجام بدرێت.

خشتەی جۆرەکانی پشکنینی کۆئەندامی زاوزێی مێینە
جۆری پشکنین     هۆکار    شێوازی ئەنجامدان
پشکنینی دەرەکی پشکنینی برین، هەوکردن، ئاوەڵکردن یان گۆڕانکاری پێستی بینین و پشکنینی بەشی دەرەکی زێ
پشکنینی لەگەن پشکنینی منداڵدان، هێلکەدانەکان و شانەکانی لەگەن پشکنینی دەرەکی و ئەگەر پێویست بێت ناوەکی
پشکنین بە ئیسپێکولۆم بینینی ڤاژین و زارکی منداڵدان دانانی هێمنی ئیسپێکولۆم لە ڤاژین
تاقیکردنەوەی پاپ سمیر پشکنینی گۆڕانکاری خانەیی زارکی منداڵدان وەرگرتنی نموونەی خانەیی لە زارکی منداڵدان
تاقیکردنەوەی دەردانی ڤاژین پشکنینی چڵککردنەکان وەرگرتنی نموونە لە دەردانەکان بۆ تاقیکردنەوە
سۆنۆگرافی لەگەن پشکنینی منداڵدان و هێلکەدانەکان وێنەگرتن لە ڕێگەی زگ یان ڤاژین، بەپێی بارودۆخ
      

ئاکام

ناسینی کۆئەندامی زاوزێی مێینە تەنیا بە ناسینی ناوی ئەندامەکان سنووردار نابێت؛ ئەم ناسینە یارمەتی دەدات گۆڕانکارییەکانی لەش لە ماوە جیاوازەکانی ژیاندا بە سروشتیتر و بە ئاگاداریتر بەدوادا بچین. جیاوازی لە شێوە، قەبارە و ڕەنگی بەشەکانی زاوزێ لە نێوان مێینەدا باوە و بەزۆری جێی نیگەرانی نییە. ئەگەر گۆڕانکارییەکی نوێ وەک ئازار، برین، لوو، خوێنڕشتنی نائاسایی یان دەردانی ناسروشتی دروست بوو، باشترە لە جیاتی خۆچارەسەری، هۆکارەکەی لەلایەن پسپۆڕی مێینەەوە بپشکنرێت.


پرسیارە باوەکان


گۆڕانی شێوە یان ڕواڵەتی کۆئەندامی زاوزێی مێینە کەنگێ سروشتییە؟
ڕواڵەتی کۆئەندامی زاوزێی مێینە لە درێژەی ژیاندا جێگیر نابێت و گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکان، پێگەیشتن، دووگیانی، منداڵبوون، زیادبوونی تەمەن و کەمبوونەوەی ئاستی ئیسترۆجێن دەتوانن کاریگەری لەسەر بکەن. لە ماوەی پێگەیشتندا قەبارە و شێوەی زێ دەگۆڕێت و لە دووگیانیدا زیادبوونی جووڵەی خوێن لەوانەیە ببێتە هۆی ئاوەڵکردن یان گۆڕینی ڕەنگی کاتی. دوای منداڵبوونیش هەندێک گۆڕانکاری ڕواڵەتی و کێشانی شانەکان لەوانەیە ماوەیەک بمێننەوە. ئەم گۆڕانکارییانە بەزۆری سروشتین.
بۆ چارەسەری کێشەکانی کۆئەندامی زاوزێی مێینە سەردانی کام پزیشک بکەین؟
بۆ زۆربەی کێشەکانی کۆئەندامی زاوزێی مێینە، پسپۆڕی مێینە و منداڵبوون پزیشکی سەرەکییە بۆ هەڵسەنگاندن و چارەسەر. ئەم پزیشکە دەتوانێت کێشەکانی پەیوەندیدار بە ڤاژین، منداڵدان، زارکی منداڵدان، هێلکەدانەکان، سووڕی مانگانە، دووگیانی و زۆرێک لە تێکچوونەکانی کۆئەندامی زاوزێی مێینە بپشکنێت. بۆ چارەسەری ئەم کێشانە سەردانی پسپۆڕەکانی خوارەوە بکە:
پسپۆڕی مامانی : بۆ چڵککردنەکان، ئازاری لەگەن، تێکچوونی سووڕی مانگانە، کێشەکانی ڤاژین و نەخۆشییەکانی منداڵدان و هێلکەدان.
پسپۆڕی مێینە و منداڵبوون : بۆ کێشەکانی پەیوەندیدار بە دووگیانی، منداڵبوون و گۆڕانکارییەکانی کۆئەندامی زاوزێ لەم ماوەیەدا.
پسپۆڕی پێست : بۆ هەندێک نەخۆشی پێستی ناوچەی زاوزێ کە سەرچاوەی پێستییان هەیە.
وێنەگرتن لە ڕێگەی زگ یان ڤاژین:  بەپێی بارودۆخ، کاتێک کێشەی سەرەکی پەیوەستە بە پیتاندن یان تێکچوونی کارکردنی هێلکەدانەکان و کۆئەندامی زاوزێ.
کەنگێ پشکنینی کۆئەندامی زاوزێی مێینە پێویستە؟
پشکنین کاتێک گرنگی زیاتری دەبێت کە نیشانەیەکی نوێ، مانەوە یان نائاسایی لە ناوچەی زاوزێدا دروست بووبێت. خوێنڕشتنی ناسروشتی، ئازاری لەگەنی بەردەوام، ئازار لە کاتی پەیوەندی جنسیدا، دەردانی ناسروشتی، خورانی توند، برین، لوو یان گۆڕینی لەناکاوی ڕواڵەت لەو حاڵەتانەن کە باشترە بپشکنرێن. لە ماوەی دووگیانیشدا نیشانەکانی وەک خوێنڕشتن یان ئازاری توند پێویستیان بە هەڵسەنگاندنی خێرا هەیە. پشکنینەکانی پێشوەختە و پشکنینی زارکی منداڵدانیش بەپێی تەمەن، مێژووی پزیشکی و ڕێنماییە پەیوەندیدارەکان ئەنجام دەدرێن. بۆیە کاتی گونجاوی پشکنین بۆ هەموو مێینە یەکسان نییە و پەیوەستە بە بارودۆخی هەر کەسێک.

ئەم بابەتە بە سەرپەرشتی مامۆستای بایۆلۆجی ئامادەکراوە.
سەرچاوەکان:

Innerbody

Lab X change

Britannica



هاوبەشکردن