ژیانی پیشەگەری ئەو پڕ بوو لە بەرز و نزمی؛ لەوانە دەرکردنی لە ڕادیۆی کرماشان کە بەپێی هەندێک سەرچاوە، بەهۆی هۆکاری کارگێڕی یان ناکۆکییە ناوخۆییەکان بووە. هەروەها بەپێی هەندێک وتە، ماوەیەک لە عێراق و پاشان لە ئێران بەند کراوە.
حەسەن زیرەک لە 5ی پووشپەڕی 1351ی هەتاوی لە شاری بۆکان کۆچی دوایی کرد و هۆکاری فەرمی مردنیط شێرپەنجەی جەرگ ڕاگەیێندرا. هەرچەندە، لە هەندێک بەرهەم و وتەی بڵاوکراوەی دوای مردنیدا، وابێژیی ژەهراویبوون و ڕۆڵی ساواک لە مردنیدا کراوە. بەڵام لە بەرامبەردا، ژمارەیەک لە کەسایەتییە کوردەکان، لەوانە حوسێن خەلیقی، پێبەستنی مردنی بە ساواکیان ڕەتکردووەتەوە و ئەم وابێژییەیان بە بێبنیاد ناو بردووە.
ئەمڕۆ حەسەن زیرەک لە ناو بەشێکی زۆری کۆمەڵگەی کورددا وەک یەکێک لە هێماکانی مۆسیقا و ناسنامەی کولتووری ناسراوە و بەرهەمەکانی هێشتا لە ئێران، عێراق و ناوچە کوردنشینەکانی دیکەدا دەبیسترێن.
ژیان
ئەو لە منداڵیدا باوکی لەدەستدا. بەهۆی بارودۆخی خێزانییەوە، خوێندنی فەرمی نەبوو و لە ساڵانی گەنجییدا بۆ ئەوەی ژیانی پەیدا بکات، بە چەندین پیشەی جیاوازدا خەریکبوو. زیرەک دوو خوشک و دوو برای هەبوو.باوکی، عەبدوڵڵا زلەبۆکانی (لە کوردیدا «زل» بە واتای گەورە و بەهێز)، لە منداڵیی حەسەن زیرەکدا کۆچی دوایی کرد. دایکی ئامینە پاش ماوەیەک زەماوەندی دووهەمی کرد. بەپێی وتەی میدیا زەندی -هاوسەری یەکەمی حەسەن زیرەک- دوای ناوبانگەکەی بە ناوی هونەری «زیرەک»، پێشنیاری گۆڕینی ناوی خێزانی (زلەبۆکانی) بۆ ئەم ناوە کرا.
زیرەک لە تەمەنی حەوت یان هەشت ساڵییەوە بە گۆرانی و گۆرانیبێژی گرنگیدا. لەو کاتەدا، هەندێک کەسی خۆشدەنگ لە بۆکاندا بە شێوەی نافەرمی لە کۆبونەوە و بۆنە جیاوازەکاندا گۆرانییان دەکوت. یەکێک لەم کەسانە، گۆرانیبێژێکی جولەکە بوو بە ناوی «شەنگەجو» کە زیرەک گوێی لە گۆرانییەکانی دەگرت و بەپێی هەندێک وتە، ڕەنگە ئەو یەکەم مامۆستای نافەرمی حەسەن زیرەک بووبێت. گرنگیی زۆری زیرەک بە مۆسیقا وایکرد کە لەگەڵ ژمارەیەک کەسی خۆشدەنگی ناوچەی بۆکاندا بناسێت و لەوانەوە فێربێت. لەوانە محەممەدحوسێن، خاتوو سەفیە و شێخ جەعفەری زەنبێل، کە تێبینی دەربارەی گۆرانی و شێوازی گوتنەوەیان فێرکرد.
لە سەردەمی گەنجیدا، حەسەن زیرەک لە ڕووداوێکی هاتوچۆدا کەوتە کێشەیێکی یاسایی و ماوەیەک خۆی حەشارداوە. لە کۆتاییدا خۆی ڕادەستکردووە و دوای تەواوبوونی ماوەی زیندان، ئێرانی بەجێهێشتووە و بۆ پاراستنی ژیان چووەتە عێراق و شاری بەغدا.
ساڵەکانی بەغدا
بەپێی وتەی میدیا زەندی، حەسەن زیرەک لە ساڵی 1326دا کاتێک لە عێراق نیشتەجێ بووە، لە مسافیرخانەی باکوور (بە عەرەبی: الشمال اکتبر) شاگرد بووە. ئەو بۆ ماوەی چوار ساڵ لەم هۆتێلەدا کاری کردووە. لە ڕۆژێکدا، کاتێک خەریکی پاککردنەوە بووە، یەکێک لە گۆرانییەکانی خۆی بە ناخەوە دەکوت، کە کەسێک بە ناوی مام جەلال لە ڕێبوارانی ئەو مسافیرخانەیە، دەنگی بیستووە. مام جەلال دوای بیستنی گۆرانیی زیرەک، پێی کوتووە: «لاوە، تۆ کێیت؟» زیرەک وەڵامی داوەتەوە کە خەڵکی بۆکانە و ناوی حەسەنە. مام جەلال ئەوی بە عادل عیرفان، بەرپرسی ڕادیۆی بەغدا ناساندووە. دوای ئەم ناسینە، حەسەن زیرەک لە ساڵی ١٩٥٣ی زایینییەوە لە بەشی کوردیی ڕادیۆی بەغدا بە موچەی مانگانە ٦ دینار دەستی بە کار کردووە.چوونە ژوورەوەی حەسەن زیرەک بۆ ڕادیۆی کوردیی بەغدا هاوکات بووە لەگەڵ دەستپێکی دەیەی ١٩٥٠ی زایینی. ئەو بەپێی وتەی خۆی، لەو ماوەیەدا لەگەڵ کەسایەتییە دیارەکانی مۆسیقای کوردیدا یەکتریان ناسیوە، لەوانە عەلیمەردان، حەسەن و محەممەد عارف جەزراوی، شەمال سائیب، ویلیام یوحەنا، تاهیر تۆفیق، ئەندریاس خەمو (باکوری)، ئەلیاس فەرەنگی و قادر دیلان. لە هەمان ساڵانی یەکەمی چالاکی لە ڕادیۆی بەغدادا، بەهۆی ناسینی قوڵی لەگەڵ مێلۆدی و گۆرانییە کوردییەکانی ناوچەی موکریان و پێشکەشکردنیان، سەرنجی گوێگرانی ڕاکێشا و ناوبانگی پەیدا کرد. لە ساڵی ١٩٥٨ە زایینیدا، دوای گەڕانەوەی بۆ بۆکان، عەبدوڵڵا موفتیزادە لە خەڵکی سنە چووە بۆکان و بانگهێشتی کرد بۆ ئەوەی پەیوەندی بە ڕادیۆی کوردیی تارانەوە بکات کە تازە دامەزرابوو.
گەڕانەوە بۆ ئێران
حەسەن زیرەک لە ساڵی ١٩٥٨دا بە دەستکەوتنی مۆڵەت لە بەرپرسانی ڕادیۆی کوردیی بەغدا، بڕیاری گەڕانەوە بۆ ئێران دا. کاتێک گەڕایەوە بۆ شاری خۆی، بۆکان، لەگەڵ پێشوازیی هاوشارییەکانی ڕووبەڕوو بوو و بەهۆی ناوبانگ و خۆشەویستییە بەرفراوانەوە، خەڵک پیرۆزبایییان لێکرد.کودەتای بەغدا
لە ساڵی ١٩٥٨دا پاشایەتیی عێراق لە کودەتایەکدا بە سەرکردایەتیی عەبدولکەریم قاسم ڕووخا و لە عێراقدا حکوومەتی کۆماری ڕاگەیەندرا. حەسەن زیرەک کە لە گەڕانەوەی بۆ بۆکاندا، هەستی دۆستایەتیی هەوادارانی بینیبوو و کاریگەری لەسەر بووبوو، دوای ماوەیەک بڕیاری گەڕانەوە بۆ عێراق دەدات. لە کاتی ئامادەکاریی گەڕانەوەدا، هەواڵی کودەتاکە لە عێراق دەبێتە هۆی دڵەڕاوکێی زیرەک، چونکە کاتێک لە ڕادیۆدا گۆرانیبێژی دەکرد، بە بۆنەی تاج لەسەردانانی پاشا فەیسەڵی دووەمی عێراقەوە گۆرانییەکی پێشکەش کردبوو.ڕیکلام و وتارە بەرفراوانەکانی ڕادیۆی بەغدا دژی حوکمڕانانی لەکارلادراوی ڕژێمی پێشوو و خۆپیشاندانە زۆرەکان و ڕاگەیەندراو و وتارە بەردەوامەکانی چینی جیاوازی خەڵکی عێراق و بەتایبەت کوردەکان لە پشتگیریکردنی کردەی شۆڕشگێڕانەی عەبدولکەریم قاسم لە ڕووخاندنی پاشایەتی، وایکرد زیرەک لە ئێران بمێنێتەوە و نەگەڕێتەوە عێراق تا ڕوونبوونەوەی بارودۆخی سیاسی ئەو وڵاتە.
ڕادیۆی کوردیی تاران
زیرەک هاوکاری خۆی لەگەڵ ئەم ناوەندە، لە ساڵی ١٩٥٨ی زایینییەوە کە بەشی کوردیی ڕادیۆی ئێران لە تاران کرایەوە، دەستپێکرد. لە شاری تاراندا براکانی موفتیزادە، سدیق و عەبدولڕەحمان لە بەرپرسانی ڕادیۆی کوردیی تاران بوون. موفتیزادەکان، ئەحمەد موفتیزادەیان بانگهێشت بۆ هاوکاری کرد و ئەویش «حەسەن زیرەکی» لەگەڵ خۆیدا هێنا و ڕێگایان گرتە بەر تاران. ئامادەبوونی زیرەک لە تاران و لە ڕادیۆی کوردیی ئەوێدا، خۆشیی بەرپرسانی هێنا و بەم شێوەیە حەسەن زیرەک بە شێوەیەکی فەرمی وەک گۆرانیبێژ لەو ڕادیۆیە پەسەند کرا.بەپێی پەیماننامەیەک لە ڕێکەوتی 12ی پووشپەڕی 1337ی هەتاوی لەلایەن محەممەد کەیھان، دەربارەی موچەی مانگانە دوازدە هەزار قڕان بۆ زیرەک بە مەبەستی پێشکەشکردنی گۆرانییە کوردییەکان، ئەمە نیشانەی دەستپێکی هاوکاریی ئەم گۆرانیبێژە لە ڕادیۆی کوردیی پایتەختدایە. بەرهەمەکانی کە حەسەن زیرەک لە ڕادیۆی کوردیی تاران تۆماری کردوون، زۆرجار لەگەڵ ئامێری مامۆستایانی وەک حوسێن یاحەقی، حەسەن کەسایی، جەلیل شەهناز، جەهانگیر مەلەک، ئەحمەد عەبادی، و بە سەرپەرشتیی موشیر هومایون شەهردار بوون.
ڕادیۆی کوردیی کرماشان
لە مانگی گەلاوێژی 1341دا، بە داخستنی ڕادیۆی کوردیی تاران، حەسەن زیرەک و هاوکارانی گواسترانەوە بۆ کرماشان. لەم ماوەیەدا، ناوی ڕادیۆی کوردیی کرماشان گۆڕدرا بۆ «بەشی کوردیی ڕادیۆی ئێران». بەم شێوەیە، بەرنامەی ناوخۆیی پێشوو ڕاگیرا و پێکهاتەیەکی نوێ لەگەڵ سروشتی ڕادیۆی دەرەوە دروست بوو. هاوکات، کاتژمێرەکانی بڵاوکردنەوەی بەرنامەکان زیادی کرد و مەودای بڵاوکردنەوەکەی جگە لە وڵاتانی ناوچەکە، بەشە فراوانەکانی ئەورووپا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیشی گرتەوە. ئامادەبوونی حەسەن زیرەک لە کرماشان و پەیوەستبوونی بە کۆمەڵەی ڕادیۆوە، بووە هۆی زیادبوونی چالاکی و جووڵەی ئۆرکێسترا کە چەند ساڵێک بوو چالاک بوو و لە بواری بەرهەمهێنانی مۆسیقا و گۆرانییە کوردییەکاندا کاری دەکرد.سەرپەرشتیاری ئەو ئۆرکێسترایە لە ئەستۆی محەممەد عەبدولسەمەدی، ژەنیاری کلارینێت بوو. لە ساڵانی دواتردا، مەحمود بەلوری ژەنیاری عوود و گرووبان زەید یەحیایی (ژەنیاری کلارینێت) پەیوەندییان بەم کۆمەڵەیەوە کرد. هاوکاریی حەسەن زیرەک لە ڕادیۆی کوردیی کرماشان لەگەڵ هونەرمەندە بەرچاوەکانی کرماشان وەک موجتەبا میرزادە (کەمانچە)، محەممەد عەبدولسەمەدی (قەرەنەی)، ئەکبەر ئیزەدی (سەنتوور)، ئیستیوار دەرویشی (تار)، بەهمەن پۆلکی و مورتەزا سەنعەتی قەسری (کەمانچە و تیمپۆ) بووە هۆی بەرهەمهێنانی ئەو بەرهەمانەی کە لە بەرچاوترین بەرهەمەکانی ئەوە.
حەسەن زیرەک سەرەڕای بێبەشیمانی لە خوێندنی فەرمی بەهۆی بارودۆخی سەختی ژیان، بەهرەیەکی بەرچاوی لە هۆنراوەگوتن و ئاوازدانان بە زمانی کوردیدا هەبوو. ئەم توانایە لەگەڵ دەنگی تاک و تەنیای وایکرد گۆرانییەکانی لە سەرانسەری ناوچە کوردنشینەکاندا بەناوبانگ ببن و بەرهەمەکانی هێشتا لە ناوچە کوردنشینەکاندا، بەتایبەت لە ئێران و عێراق، لە جێگا گشتییەکاندا دەبیسترێن.
لە بواری گۆرانی و مێلۆدییەکاندا، حەسەن زیرەک لەگەڵ موجتەبا میرزادە کە لەو کاتەدا ١٦ ساڵ بوو، دەربارەی مۆسیقا گفتوگۆی دەکرد و زانیارییە بەرفراوانەکانی دەربارەی گۆرانییە کوردییەکان پێ دەدا. ئەم پەیوەندییە بووە هۆی دروستبوونی پەیوەندییەکی نزیک لە نێوان ئەو دووانەدا.
میرزادە چەندین جار ئاماژەی بەوە کردووە کە ئامادەبوونی حەسەن زیرەک لە کرماشان بۆ ئەو سوودبەخش بووە، چونکە لە ڕێگەی ئەوەوە بەشێکی گرنگی مۆسیقای کوردی ناسیوە و زۆرێک لە مێلۆدییەکانی بیستووە. بەپێی وتەی ئەو، ئەم ناسینە بووە هۆی گۆڕان و دروستبوونی شێوازی ژەنیارییەکەی کە دەتوانرێت بە بەشێک لە مۆسیقای کوردستان دابنرێت. حەسەن زیرەک لە ماوەی نزیکەی سێ ساڵ نیشتەجێبوونی لە کرماشاندا، مووچە و سوودمەندییەکی گونجاوی بەدەستهێنا. لەم ماوەیەدا، ڕۆژانە ژمارەیەک لە خوازان لە ناوچە جیاوازەکانی ئێران و عێراق سەردانیان دەکرد و ئەو لە ماڵی خۆیدا میوانداری دەکردن.
بەندیخانە
دوای دەرکردنی لە ڕادیۆی کرماشان، حەسەن زیرەک بە مەبەستی هاوکاریکردنەوە لەگەڵ ڕادیۆی کوردیی بەغدا چووە عێراق، بەڵام لەوێ دەستبەسەر کرا. ئەو بۆ ماوەی ١٨ مانگ زیندانی و ئەشکەنجە کرا و دوای ئازادبوونی لە سنووری ئێران و عێراق، لەلایەن ساواکەوە دەستبەسەر کرا و گواسترایەوە بۆ بەندیخانەی کرماشان. ئەو دەربارەی بارودۆخی دەستبەسەربوونی خۆی لە عێراق لە یەکێک لە شریتەکاندا ئەمە دەڵێت:"١٨ شەو لە بەندیخانەی کەرکووک بووم. شەش مانگ لەلایەن ڕێکخراوی ئاسایشی نیشتمانیی عێراقەوە چەندین جار ئەشکەنجە درام. لە شارێکەوە بۆ شارێکی تر دەبردرام و کەس لە حاڵی من ئاگادار نەبوو. ئەگەر ئێران نەبوایە، ئازاد نەدەبووم."
دوای ئازادبوون، لە ئێران بە تۆمەتی سیخوڕی لەلایەن ساواکەوە دەستبەسەر کرا و ماوەیەک لە بەندیخانەی کرماشان گیرا. دوای ئەم ماوەیە، هەوڵی ئەو بۆ گەڕانەوە بۆ ڕادیۆ بێ دەرئەنجام مایەوە و لەو کاتەوە ڕووی کردە پێشکەشکردنی بەرنامە لە بۆنەکانی زەماوەندی و کۆبونەوە ناوخۆیی یەکاندا.
زەماوەند
حەسەن زیرەک بە شێوەیەکی فەرمی دوو جار زەماوەندی کردووە. هاوسەری یەکەمی ئەو میدیا زەندی، بێژەری بەشی کوردیی ڕادیۆی تاران بووە. لەم ژیانەدا دوو کچی هەبووە بە ناوەکانی مەهتاب (ئارەزوو) و مەهناز (ساکار) و چەند گۆرانییەکی بۆ ئەوان پێشکەش کردووە. میدیا زەندی لە 31ی جۆزەردانی 1387 لە تاران کۆچی دوایی کرد. هاوسەری دووەمی ئەو ڕابیعە ناوێک بووە. بەپێی وتەی خۆی، حەسەن زیرەک ڕایگەیاندبووە کە ٢٨٠٠ گۆرانی تۆمار کردووە و لە چارەنووسی بەشێکیان ئاگادار نییە. ڕابیعە لە 18ی جۆزەردانی 1402 لە شاری سەقز کۆچی دوایی کرد.نموونەێەک لە گۆرانییەکانی مامۆستا حەسەن زیرەک:
مردن
ساڵانی کۆتایی ژیانی حەسەن زیرەک لەگەڵ کەمبوونەوەی چالاکیی هونەری ئەودا بوو. لە هەندێک سەرچاوەدا ئاماژە بە دژواری و پەستانەکان لە ماوە جیاوازەکانی ژیانی ئەو کراوە؛ لەوانە بەندکردن لە عێراق، دەستبەسەرکردن لە ئێران و بڕینی هاوکاری لەگەڵ ڕادیۆی کوردیی کرماشان. لە شریتەکاندا کە لە ساڵانی کۆتایی ژیانی ئەوەوە ماونەتەوە، وتەیەک لەلایەن خۆیەوە گێڕدراوە کە نیشانی ناڕەزایی و دڵگرانیی ئەوە لە بارودۆخی هونەری و کۆمەڵایەتیی سەردەمەکە:"هونەر بۆ من سوودی نەبوو. چونکە کوردم و بە زمانی کوردی قسە دەکەم. هونەر لەلای کورددا پلەی نییە. لە کۆتاییدا مردنم نزیکە و ماڵئاوایی دەکەم و دەچمە ژێر خاک و چیتر هیچ کوردێک نابینم."
ئەو ماوەیەک لە شنۆ نیشتەجێ بوو و پاشان بەهۆی قورسبوونی نەخۆشییەوە گەڕایەوە بۆکان و لە نەخۆشخانەی ئەم شارەدا خسترا.
حەسەن زیرەک لە 5ی پووشپەڕی 1351ی هەتاوی لە تەمەنی ٥٠ ساڵیدا لە شاری بۆکان کۆچی دوایی کرد. لە هەندێک سەرچاوەدا هۆکاری مردنی شێرپەنجەی جەرگ هاتووە. ئەو سەرەتا لە گۆڕستانی بۆکان نێژرا، بەڵام چەند ڕۆژێک دواتر بەپێی وەسیەتی خۆی، لەلایەن خێزانەکەی و لایەنگرانی لە بۆکانەوە، گۆڕی هەڵکەنرا و تەرمەکەی گواسترایەوە بۆ دامێنی شاخی ناڵەشکێنە.
شێوازی مردن
دەربارەی هۆکاری مردنی حەسەن زیرەک وتەی جیاواز هاتووە. هەندێک سەرچاوەی کوردی، مردنی ئەوی بە لەناکاو و بەهۆی ژەهراویبوونەوە دەزانن. لە کتێبێکدا بە ناوی "ساواک بۆچی حەسەن زیرەکی کوشت؟" هەروەها بەبێ پێشکەشکردنی بەڵگە و نوسخەکان، وابێژیی ژەهراویبوون کراوە و تیایدا هاتووە کە ئەو لە بۆنەیێکدا لە مەهاباد ژەهراوی بووە.لە بەرامبەردا، لە ناو خەڵکی بۆکان و نزیکانی ئەو، دەستتێوەردانی ڕێکخراوی ئاسایش و زانیاری کاتی ئێران (ساواک) لە مردنی ئەو ڕەتکراوە و هۆکاری ژەهراویبوونی گەیشتوو بە نەخۆشی، بە پێشبڕکێی کەسییەکان ڕانەدراوە.
هەروەها لە بەڵگەفیلمێکی کەناڵی کوردستان ٢٤ کە لە ساڵی ٢٠١٩دا بڵاوکراوە، ئاماژە بە وتەی ژەهراویبوون کراوە.
پێرستی هەندێک لە گۆرانییە ناسراوەکان
- نەورۆز
- ئێران ئێران ئێران بوو بە مەسکەنی شێران
- کەتانە
- بارانە
- خان باجی
- مەریەم بۆکانی
- زارا
- گەوهەرێ
- دەچمە سەر ناڵەشکێنێ
- لێم زیز بووە
- ئامینێ و ئامین
- ڕیبوار
- لای لای
- ئامان دوکتۆر
- وەرە قوربان
- عارەقچین
- هەوری لار
- ئەی مانگ
- غەریب ماوم (خۆم بە غولامی)
- کرماشان
- یاڵا شۆفێر
- نوورانی
- کەووکێ
- کورد و ئێرانی و ئاریایی نەژاد (مەقامی کوردی)
- دیسان شەو ھات
- گویلدور مەنی گویلدور
- لە سیلەی قەبران ھاوارە
- ھۆ لەیلی
- بەناز
بارکردنی سەرنجەکان...