ئەناتۆمیی چاوی مرۆڤ: پێکهاتە و بەشەکانی چاو
گۆی چاو بەشی سەرەکی و گۆییشێوەی چاوە کە ئەرکی وەرگرتن و لێکدانەوەی شۆقی لە ئەستۆدایە. ئەم بەشە بە قەبارەی نزیکەی تۆپێکی پینگپۆنگە و لە ناو چاڵێکی ئێسکیدا بە ناوی قاپێلکی چاو لە کەللەسەردا جێگیر بووە. قاپێلکی چاو ڕۆڵی پاراستنی هەیە و جگە لە گۆی چاو، شوێنی جێگیربوونی پاشکۆکانیشی تێدایە.
پاشکۆکان کۆمەڵێک پێکهاتەی یارمەتیدەرن کە یاریدەی کارکردنی دروستی چاو دەدەن. ئەم پاشکۆیانە بریتین لە: پێڵووەکان، ڕووسپێنە، ڕژێن و ئاوەڕۆکانی فرمێسک و ماسولکە دەرەکییەکانی چاو کە هەموویان ڕۆڵیان هەیە لە پاراستن، تەڕ ڕاگرتنی ڕووی چاو و جووڵاندنی.
پێڵووەکان، ڕووسپێنە، سپێنە، کۆڕنیە، ڕەنگێنە، بیبیلە، هۆدەی پێشەوە، گلێنە، جەستەی مژۆڵی، شووشاو، تۆڕینە، کۆرۆید، دەماری دیتن، ماسولکەکانی چاو.
ئەرکی سەرەکیی چاو ئەوەیە کە شۆقەکانی دەوروبەر وەربگرێت و بە شێوەیەک لەسەر تۆڕینە کۆیان بکاتەوە کە وێنەیەکی ڕوون لە شتەکان دروست بکات. دواتر تۆڕینە ئەم زانیارییە شۆقییانە دەگۆڕێت بۆ پەیامی دەماری و لە ڕێگەی دەماری دیتنەوە دەینێرێت بۆ مێشک. مێشکیش بە تاوتوێکردنی ئەم پەیامانە، وێنەی کۆتایی دروست دەکات. بۆیە، بۆ ئەوەی دیتنێکی ڕوون و وردمان هەبێت، پێویستە ڕێڕەوی تێپەڕبوونی شۆق لە چاودا تەواو ڕوون بێت و بەشەکانی وەک کۆڕنیە و گلێنە بتوانن شۆق بە دروستی لەسەر تۆڕینە کۆبکەنەوە. لە ڕاستیدا، ڕەوتی دیتن هاوکارییەکی وردە لە نێوان بەشە شۆقییەکان، دەمارییەکان و لێکدەرەوەکانی چاو و مێشکدا کە لە کۆتاییدا دەبێتە هۆی تێگەیشتن لە وێنەکە.
چاو
چاو، ئەندامی دیتنی مرۆڤە کە شۆق وەردەگرێت، کۆی دەکاتەوە و دەیگۆڕێت بۆ پەیامی دەماری تا مێشک بتوانێت وێنەکان لێکداتەوە و تاوتوێ بکات. ئەم ئەندامە یەکێکە لە پێچراوەترین ئەندامە هەستییەکانی لەش و ڕۆڵی سەرەکیی دروستکردنی دیتنێکی ڕوون، ناسینی ڕەنگەکان، تێگەیشتن لە قووڵایی و ناسینەوەی شتەکانی دەوروبەرە.ئەناتۆمی چاو لە بەشە جیاوازەکان پێکهاتووە کە هەر یەکێکیان ئەرکێکی دیاریکراویان هەیە لە ڕەوتی دیتندا. کۆڕنیە و گلێنە شۆق کۆدەکەنەوە، بیبیلە ڕێژەی چوونەژووری شۆق ڕێکدەخات و تۆڕینە بە گۆڕینی شۆق بۆ پەیامی دەماری، زانیارییەکان لە ڕێگەی دەماری دیتنەوە دەنێرێت بۆ مێشک. هاوئاهەنگیی وردی ئەم پێکهاتانە وادەکات مرۆڤ بتوانێت وێنەکان بە ڕوونی و وردی ببینێت.
بە زمانی سادە، چاو وەک کامێرایەکی زۆر پێشکەوتوو کاردەکات کە بە بەردەوامی شۆق و زانیارییەکانی دەوروبەر وەردەگرێت و لێکیاندەداتەوە. ئەم سیستمە توانای جیاکردنەوەی ملیۆنان ڕەنگ، گۆڕانکارییەکانی تەوژمی شۆق و قووڵایی مەیدانی دیتنی هەیە و دەسبەجێ وێنەکان بۆ تاوتوێ دەنێرێت بۆ مێشک.
چاو؛ یەکێک لە پێچراوەترین ئەندامەکانی لەش
چاوی مرۆڤ بە یەکێک لە پێچراوەترین ئەندامەکانی لەش دادەنرێت، چونکە تێکەڵەی سیستمی شۆقی، دەماری و لێکدانەوەی بە شێوەیەکی هاوکات لەخۆدا هەیە. ئەم ئەندامە دەبێت لە کاتێکی یەکجار کورتدا شۆق وەربگرێت، چاکسازی بکات، لێکیبداتەوە و بیگۆڕێت بۆ داتای دەماری.پێچراوەییەکەی چاو تەنیا سنووردار نییە بە پێکهاتەکەی، بەڵکوو شێوازی هاوئاهەنگیی نێوان بەشە جیاوازەکانیشی زۆر سەرسوڕهێنەرە. بۆ نموونە، ماسولکە بچووکەکانی دەوری چاو دەتوانن لە کەمتر لە چرکەساتێکدا شێوەی گلێنە بگۆڕن تا دیتنی نزیک یان دوور بە ڕوونی ئەنجام بدرێت.
هەروەها چاو توانای خۆگونجاندنی هەیە لەگەڵ دۆخە جیاوازەکانی ڕووناکیدا؛ واتە لە تاریکیدا هەستیارتر دەبێت و لە شۆقی بەهێزدا بە شێوەیەکی خۆکار ڕێژەی چوونەژووری شۆق کەم دەکاتەوە. ئەم ئاستە لە ڕێکخستنی خۆکار لە زۆربەی ئەندامەکانی تردا نادیترێت.
بەراوردکردنی چاو لەگەڵ کامێرای وێنەگرتنی پێشکەوتوو
بۆ تێگەیشتنی باشتر لە کارکردنی چاو، زۆرجار بە کامێرایەکی وێنەگرتنی پیشەگەری بەراورد دەکرێت. هەروەک کامێرا بۆ تۆمارکردنی وێنە پێویستی بە لێنز، دیافراگم، هەستەوەر و لێکدەرەوە هەیە، چاویش پێکهاتەیەکی هاوشێوەی هەیە بەڵام زۆر پێشکەوتووترە.- کۆڕنیە و گلێنە : وەک لێنزی کامێرا کاردەکەن و شۆق کۆدەکەنەوە.
- بیبیلە : ڕۆڵی دیافراگم دەگێڕێت و ڕێژەی شۆقی ژوورکەوت ڕێکدەخات.
- تۆڕینە : وەک هەستەوەری (سێنسۆر) کامێرا، وێنەکە وەردەگرێت و تۆماری دەکات.
- دەماری دیتن : وەک کابڵی گواستنەوەی داتا، زانیارییەکانی وێنەکە دەگوازێتەوە بۆ مێشک.
- مێشک : ڕۆڵی لێکدەرەوەی کۆتایی وێنەکە دەگێڕێت و وێنە ڕاستەقینەکە دروست دەکات.
قاپێلکی چاو (قاپی ئێسکیی پارێزەری گۆی چاو)
قاپێلکی چاو، هڵۆڵێکی ئێسکییە لە کەللەسەردا کە گۆی چاوی تێدایە. ئەم پێکهاتەیە وەک چوارچێوەیەکی پارێزەر کاردەکات و چاو لە دژی زەبر وێکەوتن و زیانە دەرەکییەکان دەپارێزێت.قاپێلکی چاو تەنیا هڵۆڵێکی بەتاڵ نییە، بەڵکوو کۆمەڵێک ئێسک، شانەی چەوری، ماسولکە و دەمارە کە هەموویان لە تەنیشت یەکتردا جێگیر بوونە تا جووڵە، خۆراکپێدان و پاراستنی چاو مسۆگەر بکەن. بوونی شانەی چەوری لە دەوری گۆی چاوا وادەکات چاو وەک زەبرگرێکی سروشتی کاربکات و زیانی ڕاستەوخۆ بۆ شانە هەستیارەکەی چاو کەم بکاتەوە. هەروەها ماسولکەکانی ناو قاپێلکی چاو، بەرپرسیارن لە جووڵاندنی چاو لە ئاڕاستە جیاوازەکاندا و ڕێگە بە دیتنێکی نزیکەی ١٨٠ پلەیی دەدەن.
بەشەکانی چاو بە ڕیزبەندی لە دەرەوەوە بۆ ناوەوە
چاوی مرۆڤ لە سێ چینی سەرەکی پێکهاتووە کە هەر یەکێکیان ڕۆڵێکی دیاریکراویان هەیە لە پاراستن، خۆراکپێدان و وەرگرتنی وێنەدا. ئەم چینانە بە شێوەیەکی ڕێکخراو لە دەرەوەڕا بۆ ناوەوە جێگیر بوونە و هاوئاهەنگییان دەبێتە هۆی کارکردنی وردی سیستمی دیتن.چینەکانی چاو بە ڕیزبەندی لە دەرەوەڕا بۆ ناوەوە بەم شێوەیەیە:
1. چینی دەرەکی (Fibrous Layer) : ئەمە دەرەکیترین بەشی چاوە و ئەرکی سەرەکیی ئەو، پاراستن و ڕاگرتنی شێوەی گۆی چاوە.
2. چینی نێوانی (Uveal Layer) : ئەم چینە لە نێوان چینی دەرەکی و ناوەکیدا هەڵکەوتووە و بەرپرسیارە لە خۆراکدان، ڕێکخستنی شۆق و ڕەنگی چاو.
3. چینی ناوەکی (Retinal Layer) : ئەمە هەستیارترین بەشی چاوە و ئەرکی وەرگرتنی شۆق و گۆڕینی بۆ پەیامی دەماری لە ئەستۆدایە.
پێکهاتەی چاو بە ڕیزبەندی لە دەرەوەڕا بۆ ناوەوە بەم شێوەیەیە:
1. پێڵووەکان و مژۆڵکەکان (پارێزەری دەرەکیی چاو)
2. ڕووسپێنە (چینی ناسکی داپۆشەری ڕووی چاو)
3. کۆڕنیە (Cornea)
4. هۆدەی پێشەوە و ڕووناوە (شلەی ئاوەکی پێشەوەی چاو)
5. ڕەنگێنە (Iris)
6. بیبیلە (Pupil)
7. گلێنە (Lens)
8. شووشاو (شلەی جەلاتینی ناو چاو)
9. تۆڕینە (Retina)
10. کۆڕۆید (پەردەی خوێنبەر - Choroid)
11. سپێنە (Sclera - لە بەشە دەرەکییەکانی گۆی چاودا هەڵکەوتووە)
12. دەماری دیتن (Optic nerve)
تێگەیشتنی دروست لە پێکهاتەی چاو و ناسینەوەی وردی چینەکانی چاو بە ڕیزبەندی، یارمەتیمان دەدات تێبگەین دیتن چۆن دروست دەبێت و بۆچی هەندێک نەخۆشی لە بەشە جیاوازەکانی چاودا دروست دەبن.
چینی دەرەکیی چاو (پارێزەری چاو)
چینی دەرەکیی چاو ئەرکی سەرەکیی پاراستنی پێکهاتە ناوەکییەکانی لە ئەستۆدایە و وەک قەڵغانێکی بەرگری کاردەکات. ئەم چینە لە سێ بەشی گرنگ پێکهاتووە:پێڵووەکان
پێڵووەکان یەکێکن لە گرنگترین بەشەکانی چینی دەرەکیی چاو کە ڕۆڵی سەرەکییان پاراستنی گۆی چاوە لە دژی زیانە ژینگەیییەکان. کاتێک شتێکی تیژ یان مەترسیدار نزیک دەبێتەوە لە چاو، پێڵووەکان بە شێوەیەکی خۆنەویست دادەخرێن تا ڕێگری لە زیان گەیشتن بە چاو بکەن. لە ڕووی پێکهاتەوە، پێڵووەکان لە پێست و ماسولکە ژێرپێستییەکان پێکهاتوون و وەک بەربەستێکی بەرگری کاردەکەن لە دژی هۆکارە دەرەکییەکان. بوونی ئەم پێکهاتەیە وادەکات چاو لە دژی تۆز، زەبر و پیسییەکان پارێزراو بێت. مژۆڵکەکانیش لە لێواری پێڵووەکاندا هەڵکەوتوون و وەک پاڵێوێکی سروشتی کاردەکەن. ئەوان ڕێگری لە چوونەژوورەوەی گەردیلە وردەکان، تۆز و پیسییەکان دەکەن بۆ ناو چاو و ڕۆڵێکی گرنگیان هەیە لە پاراستنی تەندروستیی ڕووی چاو.پێڵووەکان دوو ئەرکی زۆر گرنگ و بنەڕەتییان هەیە:
ڕۆڵی پاراستن: پێڵووەکان وەک دیوارێکی بەرگری لە دژی هۆکارە دەرەکییەکان گۆی چاو دەپارێزن و ڕێگری لە زیانی ڕاستەوخۆ دەکەن بۆ ڕووی چاو.
پاککردنەوە و بڵاوکردنەوەی فرمێسک: پێڵووەکان بە شێوەیەکی سروشتی هەر ٥ بۆ ١٠ چرکەیەک جارێک دەکرێنەوە و دادەخرێن. ئەم جووڵە بەردەوامە دەبێتە هۆی شوتنی ڕووی چاو، لابردنی گەردیلە دەرەکییەکان و میکرۆبەکان. لە ڕاستیدا چاوترووکاندن وەک سیستمێکی پاککەرەوەی سروشتی کاردەکات.
جگە لەمانەش، جووڵەی پێڵووەکان ڕۆڵێکی گرنگی هەیە لە دابەشکردنی یەکسانانەی فرمێسک لەسەر ڕووی گۆی چاودا. ئەم ڕەوتە دەبێتە هۆی پاراستنی تەڕی، ڕوونیی کۆڕنیە و ڕێگریکردن لە وشکبوونەوەی چاو.
بە گشتی، پێڵووەکان تەنیا پێکهاتەیەکی جووڵەی سادە نین، بەڵکوو سیستمێکی پاراستن و پاکوخاوێنییەکی زۆر وردن بۆ پاراستنی تەندروستیی دیتن.
سپێنە (Sclera)
سپێنە هەمان بەشی سپی و ڕەقی چاوە کە زۆربەی ڕووی گۆی چاو دادەپۆشێت. ئەم بەشە لە شانەیەکی قایم و ڕیشاڵی پێکهاتووە و ئەرکی سەرەکیی پاراستنی شێوەی گۆی چاو و پاراستنی بەشە ناوەکییەکانە لە دژی زیانە فیزیکییەکان.سپێنە هەروەها شوێنی بەستنەوەی ئەو ماسولکانەیە کە جووڵەی چاو چاودێری دەکەن. لە ڕاستیدا بەبێ سپێنە، چاو شێوەی جێگیر و چاودێریکراوەکەی لەدەست دەدا.
کۆڕنیە (Cornea)
کۆڕنیە بەشی ڕوونی پێشەوەی گۆی چاوە کە لە پشتییەوە پێکهاتە ناوەکییەکانی تری گۆی چاو وەک ڕەنگێنە و بیبیلە دەبینرێن. کۆڕنیەی چاو دەتوانرێت بە شوشەی پەنجەرە بەراورد بکرێت. هەروەک ئەگەر شوشەی پەنجەرە پیس بێت، شتەکانی دەرەوە بە تەماوی دەبینرێن، ئەگەر لەسەر کۆڕنیە پەڵە یان تاریکییەک هەبێت، کەسەکە شتەکان بە تەماوی دەبینێت. لەگەڵ ئەوەشدا، هەروەک لە پشت شوشەیەکی شەپۆلدار یان نەخشێنراوەوە شتەکان بە خواروخێچ و ناڕێک دەبینرێن، ئەگەر ڕووی کۆڕنیە ناڕێک بێت، شتەکان ناڕوون و تەماوی دەبینرێن.بێگومان کۆڕنیەی مرۆڤ جیاوازییەکی گرنگی هەیە لەگەڵ شوشەی پەنجەرە و ئەویش ئەوەیە کە شوشەی پەنجەرە ڕوویەکی تەختە، لە کاتێکدا کۆڕنیە بەشێکە لە گۆیەک. ئەم پێکهاتە گۆیییە وادەکات کۆڕنیەی چاو وەک گەورەکەرەوە و لێنزێک کاربکات و ئەو شۆقانەی کە لە ژینگەی دەرەوەڕا دێنە ناو گۆی چاوە، دەکات بە تیشکی کۆکراو و یەکگر تا وێنەیەکی ڕوون لەسەر تۆڕینە دروست بکەن. لە ڕاستیدا زۆربەی هێزی شکاندنی شۆقی چاو پشت بە کۆڕنیە دەبەستێت، بۆیە زۆربەی شێوازەکانی نەشتەرگەری بۆ ڕاستکردنەوەی دیتن و ژمارەی چاویلکە لەسەر ئەم بەشەی چاو ئەنجام دەدرێت. بۆ نموونە لە شێوازەکانی لێزەر (PRK)، لێزیک (LASIK)، فێمتۆ لیزیک و هاوشێوەی ئەوان، شێوە و چەماوەیی کۆڕنیە دەگۆڕێت و ژمارەی چاوی کەسەکە ڕاست دەکرێتەوە. هەروەها بەکارهێنانی لێنزی پەیوەندی (کۆنتاکت لێنز) یارمەتی دەدات کە چەماوەیی کۆڕنیەی کەسەکە بە شێوەیەکی کاتی بگاتە ئاستی خوازراو و دیتنی کەسەکە ڕاست بکرێتەوە.
ڕووسپێنە (Conjunctiva)
ڕووسپێنە پەردەیەکی ناسک و ڕوونە کە ڕووی ناوەوەی پێڵووەکان و بەشی پێشەوەی سپێنە دادەپۆشێت. ئەم چینە یارمەتی پاراستنی تەڕیی چاو دەدات و ڕێگری لە چوونەژوورەوەی پیسی و میکرۆبەکان دەکات. ئەم شانەیە ڕۆڵێکی گرنگی هەیە لە تەندروستیی ڕووی چاو و ڕێگریکردن لە وشکبوونەوەی.
چینی نێوانیی چاو (چینی ڕێکخەری شۆق و ڕەنگ)
چینی نێوانیی چاو، ڕۆڵێکی زۆر گرنگی هەیە لە ڕێکخستنی شۆقی ژوورکەوت، دابینکردنی خۆراک بۆ شانە ناوەکییەکان و دروستکردنی ڕەنگی چاو. ئەم چینە لە نێوان سپێنە (چینی دەرەکی) و تۆڕینە (چینی ناوەکی)دا هەڵکەوتووە و کردارێکی ژیانی هەیە لە پاراستنی تەندروستی و کارایی چاو.کۆرۆید (Choroid) یان چینی خۆراکدەر
کۆرۆید چینێکی زۆر پڕ ڕەگە کە لە نێوان سپێنە و تۆڕینەدا هەڵکەوتووە. ئەرکی سەرەکی دابینکردنی ئۆکسجین و ماددە خۆراکییەکانە کە پێویستە بۆ شانە ناوەکییەکانی چاو، بەتایبەت تۆڕینە.ئەم چینە هەروەها بەهۆی بوونی ڕەنگدانە تۆخەکانی، ڕێگری دەکات لە شۆقدانەوە و بڵاوبوونەوەی شۆق لە ناو چاودا و دەبێتە هۆی زیادبوونی ڕوونیی وێنەکە. لە ڕاستیدا کۆرۆید یارمەتی دەدات کە شۆق تەنیا یەک جار و بە شێوەیەکی چاودێریکراو بگاتە تۆڕینە.
ڕەنگێنە (Iris)
ڕەنگێنە هەمان بەشی ڕەنگداری چاوە کە ڕەنگی چاوی کەسەکان (وەک قاوەیی، شین یان سەوز) دیاری دەکات. ئەم بەشە شێوەی بازنەیی هەیە و لە دەوری بیبیلەدا هەڵکەوتووە.ڕەنگی ڕەنگێنە پشت بە بڕ و جۆری ڕەنگدانەی مێلانین دەبەستێت؛ هەتا بڕی مێلانین زیاتر بێت، ڕەنگی چاو تۆختر دەبێت.
جگە لە دیاریکردنی ڕەنگی چاو، ڕەنگێنە ڕۆڵێکی گرنگی هەیە لە چاودێریکردنی شۆقدا. ماسولکەکانی ناوی دەبنە هۆی گۆڕینی قەبارەی بیبیلە تا ڕێژەی شۆقی ژوورکەوت بۆ ناو چاو ڕێکبخرێت.
بیبیلە (Pupil)
بیبیلە کونێکی بازنەیییە لە ناوەڕاستی ڕەنگێنەدا کە شۆق لە ڕێگەی ئەوەوە دەچێتە ناو چاوە. بیبیلە لە ڕاستیدا پێکهاتەیەکی فیزیکیی جیاوازی نییە، بەڵکوو بۆشاییەکی کراوەیە لە ناو ڕەنگێنەدا.قەبارەی بیبیلە بە شێوەیەکی خۆکار و بەپێی دۆخی شۆق دەگۆڕێت:
لە ڕووناکیی زۆردا: بیبیلە بچووکتر دەبێتەوە تا ڕێگری لە ژوورکەوتنی شۆقی زۆر بکات.
لە ڕووناکیی کەمدا: بیبیلە گەورەتر دەبێتەوە تا شۆقی زیاتر بچێتە ناو چاوەوە.
ئەم ڕەوتە بە شێوەیەکی خۆنەویست و لەلایەن سیستمی دەمارییەوە چاودێری دەکرێت و یەکێکە لە گرنگترین میکانیزمەکانی ڕێکخستنی شۆق لە لەشی مرۆڤدا.
چینی ناوەکیی چاو (وەرگرتنی وێنە)
چینی ناوەکیی چاو کە پێی دەکوترێت تۆڕینە، هەستیارترین بەشی سیستمی دیتنە و ئەرکی سەرەکیی وەرگرتنی شۆق و گۆڕینی بۆ پەیامی دەماری لە ئەستۆدایە. ئەم چینە لە ڕاستیدا بە خاڵی دەستپێکی گۆڕینی وێنەی شۆق بۆ پەیامی شیاوی فام بۆ مێشک دادەنرێت.تۆڕینە (Retina)
تۆڕینە چینێکی ناسک و زۆر هەستیارە بە شۆق کە لە ناوەکیترین چینی گۆی چاودا و ڕاستەوخۆ لە بەشی پشتەوەی چاو، بەرامبەر گلێنە و شلەی شووشاو هەڵکەوتووە. بە واتایەکی سادە، کاتێک شۆق لە کۆڕنیە و گلێنە تێدەپەڕێت، لە کۆتاییدا دەکەوێتە سەر تۆڕینە. ئەم پێگەیە وادەکات تۆڕینە بتوانێت وێنەی کۆتایی بە وردییەکی بەرزەوە وەربگرێت.تۆڕینە لە ملیۆنان خانەی وەرگری شۆق پێکهاتووە کە شۆق وەردەگرن و دەیکەن بە پەیامی ئەلێکتریکی.
دوایە ئەم پەیامانە لە ڕێگەی دەماری دیتنەوە دەگوازرێنەوە بۆ مێشک تا وێنەی کۆتایی دروست بکرێت.
تۆڕینە یەکێکە لە پێچراوەترین بەشەکانی چاو، چونکە جگە لە وەرگرتنی شۆق، دەبێ تەوژم، ڕەنگ و وردەکارییەکانی وێنەکەش شیکاریی سەرەتایی بۆ بکات.
ڕۆڵی خانە قووچەکەیی و لولەیییەکان (بە شێوەیەکی سادە)
لە تۆڕینەدا دوو جۆر خانەی وەرگری شۆق هەیە کە هەر یەکێکیان ئەرکێکی دیاریکراویان هەیە:
- خانە لولەیییەکان (Rods) : ئەم خانانە بەرپرسیارن لە دیتن لە ڕووناکییەکی کەمدا. یارمەتیمان دەدەن لە تاریکیدا یان لە ڕووناکییەکی زۆر لاوازدا بتوانین شتەکان بناسینەوە، بەڵام ڕەنگەکان بە باشی جیا ناکەنەوە.
- خانە قووچەکەییەکان (Cones) : ئەم خانانە بەرپرسیارن لە دیتنی ڕەنگی و دیتنی ورد لە ڕووناکیی تەواودا. یارمەتیمان دەدەن ڕەنگەکان، وردەکارییەکان و ڕوونیی وێنەکە بە تەواوی بناسینەوە.
بەشە ناوەکییەکان و ژینگە ڕوونەکانی چاو
لەکن چینە سەرەکییەکانی چاو، چەند پێکهاتەیەکی ناوەکی و شلەی ڕوونیش هەن کە ڕۆڵێکی گرنگیان هەیە لە تێپەڕبوونی شۆق، پاراستنی شێوەی چاو و گواستنەوەی زانیارییە بینایییەکان. بەشە ناوەکییەکانی چاو بە شێوەیەکی هاوئاهەنگ کاردەکەن تا وێنەی کۆتایی بە وردییەکی بەرزەوە بگاتە مێشک.گلێنەی چاو (لێنزی سروشتیی لەش)
گلێنەی چاو پێکهاتەیەکی ڕوون، نەرم و دوولا کووڕە کە لە پشت بیبیلە و ڕەنگێنە هەڵکەوتووە. ئەم بەشە وەک لێنزێکی سروشتی و زیندوو لە چاودا کاردەکات و ئەرکی سەرەکیی کۆکردنەوەی وردی شۆق لەسەر تۆڕینەیە تا وێنەیەکی ڕوون لە شتەکان دروست بکات.بە پێچەوانەی لێنزە دەستکردەکانی کامێرا، گلێنەی چاو شانەیەکی زیندووە کە بە شێوەیەکی خۆکار و بەردەوام لەلایەن ماسولکە مژۆڵییەکانەوە چاودێری دەکرێت. ئەم تایبەتمەندییە وادەکات چاو بتوانێت بە خێرایی خۆی بگونجێنێت لەگەڵ دۆخە جیاوازەکانی دیتندا.
گلێنە لە هاوکاری لەگەڵ کۆڕنیەدا، تیشکەکانی شۆق بە شێوەیەک کۆدەکاتەوە کە وێنەیەکی بەوردی لەسەر تۆڕینە دروست ببێت. ئەستووری و چەماوەیی گلێنە بەپێی دووریی شتەکە دەگۆڕێت؛ بەم ڕەوتە دەکوترێت «خۆگونجاندن».
لە کاتی ڕوانین لە شتە نزیکەکاندا، گلێنە ئەستوورتر و خڕتر دەبێت تا هێزی کۆکردنەوەی شۆق زیاد بکات. بە پێچەوانەوە، لە کاتی سەیرکردنی شتە دوورەکاندا، گلێنە ناسکتر و تەختتر دەبێت تا شۆق بە دروستی لەسەر تۆڕینە کۆبکرێتەوە. بەم شێوەیە، مرۆڤ دەتوانێت شتەکان لە مەودایەکی زۆرەوە تا نزیک (تەنانەت نزیکەی ٢٠ سانتیمەتر) بە ڕوونی ببینێت.
خۆگونجاندنی گلێنە و گۆڕانکارییە پەیوەستەکان بە تەمەن
لەگەڵ زیادبوونی تەمەن، توانای گۆڕینی شێوەی گلێنە کەم دەبێتەوە. لە دەوروبەری تەمەنی ٤٠ ساڵیدا، ئەم نەرمییە بە ڕادەیەک کەم دەبێتەوە کە زۆربەی کەسەکان بۆ دیتنی شتە نزیکەکان وەک خوێندنەوە یان دروومان، پێویستیان بە چاویلکەی خوێندنەوە دەبێت. بەم دۆخە سروشتییە دەکوترێت «پیرچاوی».
لە تەنیشت کەمبوونەوەی نەرمیدا، ڕوونیی گلێنەش لەگەڵ زیادبوونی تەمەن کەم دەبێتەوە. ئەم کەمبوونەوەی ڕوونییە دەتوانێت ببێتە هۆی تەماوی بوونی دیتن.
لە هەندێک حاڵەتدا، تاریکبوونەوەی گلێنە بە ڕادەیەک پێش دەکەوێت کە وەک پەردەیەک ڕێگری لە دیتن دەکات. ئەم دۆخە کە پێی دەکوترێت «ئاوی سپی»، «ئاومرواری» یان «کاتاراکت»، یەکێکە لە باوترین نەخۆشییەکانی چاو لە تەمەنی بەرزدا.
بۆیە گلێنەی چاو تەنیا ئەندامێکی بینایی نییە بۆ کۆکردنەوەی شۆق، بەڵکوو پێکهاتەیەکی زیندوو و چالاکە کە ڕۆڵێکی گرنگی هەیە لە ڕوونیی دیتندا لە هەموو تەمەنێکدا.
کارکردی گلێنە لە فۆکوسکردن و دیتنی نزیک/دوور
گلێنەی چاو بۆ دروستکردنی دیتنێکی ڕوون، دەبێت شۆق ڕاستەوخۆ لەسەر تۆڕینە کۆبکاتەوە. هەر وەک پێشتر کوتمان، بەم ڕەوتە دەکوترێت «خۆگونجاندن» یان Accommodation.
- دیتنی شتە نزیکەکان : گلێنە ئەستوورتر و بازنەییتر دەبێتەوە تا شۆق زیاتر بشکێنێت و لەسەر تۆڕینە کۆبکرێتەوە.
- دیتنی شتە دوورەکان : گلێنە تەنکتر و تەختتر دەبێتەوە تا شۆق کەمتر بشکێت.
ڕووناو (شلەی ئاوەکیی پێشەوەی چاو)
ڕووناو شلەیەکی ڕوون و بێ ڕەنگە کە لە بەشی پێشەوەی چاو، لە نێوان کۆڕنیە و گلێنەدا دەجووڵێت. ئەم شلەیە لە هۆدەی پێشەوەی چاودا هەڵکەوتووە و بەردەوام لە بەرهەمهێنان و بەتاڵکردنەوەدایە.ئەرکی ڕووناو ئەوەیە کە پەستانی ناوەکیی چاو ڕێکبخات، ماددە خۆراکییەکان بگەیەنێتە بەشە بێ ڕەگەکان وەک کۆڕنیە و گلێنە و ڕوونیی ژینگەی پێشەوەی چاو بپارێزێت.
شووشاو (شلەی جەلاتینی پشت گلێنە)
شووشاو ماددەیەکی جەلاتینیی ڕوونە کە زۆربەی بۆشایی ناوەکیی گۆی چاو لە پشت گلێنە پڕ دەکاتەوە. ئەم ماددەیە زۆر خەستترە لە ڕووناو و پێکهاتەیەکی جەلاتینی هەیە.ئەرکی سەرەکیی شووشاو پاراستنی شێوەی گۆیی چاو و ڕێگریکردنە لە گۆڕینی شێوەی پێکهاتە ناوەکییەکانی. هەروەها یارمەتی تێپەڕبوونی شۆق دەدات لە گلێنەوە بەرەو تۆڕینە.
جیاوازی نێوان شووشاو و ڕووناو
- شوێنی هەڵکەوتن : ڕووناو لە پێشەوەی چاودایە (لە نێوان کۆڕنیە و گلێنە) و شووشاو لە پشت گلێنە هەڵکەوتووە.
- پێکهاتە : ڕووناو شلەیەکی ڕوونە بەڵام شووشاو شێوەیەکی جەلاتینی و خەستی هەیە.
- ڕۆڵ : ڕووناو زیاتر ڕۆڵی هەیە لە خۆراکدان و ڕێکخستنی پەستاندا، لە کاتێکدا شووشاو زیاتر ڕۆڵی هەیە لە پاراستنی شێوەی چاو و گواستنەوەی ڕووناکیدا.
دەماری دیتن
دەماری دیتن ڕیشاڵێکی دەماریی زۆر گرنگە کە زانیارییە وێنەیییەکان لە تۆڕینەوە دەگوازێتەوە بۆ مێشک. ئەم دەمارە وەک کابڵێکی پەیوەندی لە نێوان چاو و مێشکدا کاردەکات.کاتێک شۆق لە تۆڕینەدا دەگۆڕدرێت بۆ پەیامی دەماری، ئەم پەیامانە لە ڕێگەی دەماری دیتنەوە دەنێردرێن بۆ بەشی دیتنی مێشک. لە مێشکدا ئەم زانیارییانە لێکدەدرێنەوە و وێنەی کۆتایی دروست دەکرێت. بەبێ دەماری دیتن، چاو ناتوانێت ببینێت، تەنانەت ئەگەر هەموو بەشەکانی دیکەش ساخ بن.
هۆدەی پێشەوە
هۆدەی پێشەوە بۆشاییەکی بچووکە لە بەشی پێشەوەی چاودا کە لە نێوان کۆڕنیە و ڕەنگێنەدا هەڵکەوتووە. ئەم بۆشایییە یەکێکە لە گرنگترین بەشەکانی سیستمی ناوەکی چاو، چونکە شوێنی سووڕانەوەی شلەی ژیانیی چاو واتە ڕووناوە.لە هۆدەی پێشەوەدا، ڕووناو بەردەوام لە جووڵەدایە و ڕۆڵێکی گرنگی هەیە لە خۆراکدانی شانە ناوەکییەکانی چاو، پاراستنی ڕوونیی ژینگە ناوەکییەکە و ڕێکخستنی پەستانی ناو چاودا.
بۆ تێگەیشتنی باشتر، دەتوانین چاو وەک مەلەوانگەیەک لەبەرچاو بگرین؛ هەروەک چۆن لە مەلەوانگەدا بۆ پاراستنی پاکوخاوێنی، ئاوی کۆن دەر دەچێت و ئاوی پاککراوە جێگەی دەگرێتەوە، لە چاودایشدا ڕووناو بەردەوام بەرهەمدێت و دەردەچێت تا ژینگە ناوەکییەکە خاوێن و جێگیر بمێنێتەوە.
هاوسەنگیی ڕووناو و گرنگییەکەی لە گوشاری چاودا
لە دۆخێکی سروشتیدا، هاوسەنگییەکی ورد هەیە لە نێوان بڕی بەرهەمهێنان و دەرچوونی ڕووناودا. ئەم هاوسەنگییە بۆ پاراستنی پەستانی سروشتیی ناو چاو زۆر پێویستە.
ئەگەر بە هەر هۆکارێک ئەم هاوسەنگییە تێکبچێت و دەرچوونی ڕووناو کەم بێتەوە یان بەرهەمهێنانی زیاد بکات، بڕی ئەم شلەیە لە چاودا زیاتر دەبێت و پەستانی ناو گۆی چاو بەرز دەبێتەوە.
بڕی سروشتیی پەستانی چاو لە گەورەساڵەکاندا بە گشتی لە نێوان ١٠ بۆ ٢١ میلیمەتری جیوەدایە. بەرزبوونەوەی ئەم پەستانە دەتوانێت زیان بگەیەنێت بە پێکهاتە هەستیارەکانی چاو وەک تۆڕینە و دەماری دیتن.
ئەم دۆخە ئەگەر بەردەوام بێت دەتوانێت ببێتە هۆی نەخۆشییەکی بەڕشت بە ناوی «ئاوی ڕەش» یان «گلوکۆم» کە یەکێکە لە گرنگترین هۆکارەکانی کەمبوونەوەی هەمیشەیی دیتن لە جیهاندا.
ئاوەڕۆکانی دەردان و دەرچوونی فرمێسک
سیستمی فرمێسکی چاو یەکێکە لە بەشە زۆر گرنگەکان لە پاراستنی تەندروستیی ڕووی چاودا. ئەم سیستمە لە دوو بەشی سەرەکی پێکهاتووە کە بریتین لە: ڕژێنە دەردەرەکانی فرمێسک و ئاوەڕۆ دەرچوونەکانی فرمێسک کە بە شێوەیەکی هاوئاهەنگ، تەڕیی ڕووی چاو ڕێکدەخەن و ڕێگری لە وشکبوونەوە یان ڕژانی فرمێسکی زۆر دەکەن.ڕژێنە دەردەرەکانی فرمێسک
فرمێسک لەلایەن ڕژێنێکی سەرەکییەوە بە ناوی ڕژێنی فرمێسک بەرهەمدێت کە لە بەشی دەرەکی و ژێر پێڵووی سەرەوەدا هەڵکەوتووە. ئەم ڕژێنیە بەرپرسیارە لە دەردانی بەشی سەرەکیی فرمێسک و بە گشتی لە دۆخی هاندران، ئازار، یان لە کاتی گریاندا چالاکیی زیاتر دەبێت.جگە لە ڕژێنە سەرەکییەکە، ڕژێنگەلی بچووکتری تریش لە ڕووی ڕووسپێنەدا هەن کە بە شێوەیەکی بەردەوام و لە دۆخی ئاساییدا بڕێکی کەم فرمێسک دەردەدەن. ئەم دەردرانە بەردەوامە دەبێتە هۆی پاراستنی تەڕیی سروشتیی ڕووی چاو.
ئاوەڕۆ دەرچوونەکانی فرمێسک
فرمێسک دوای ئەنجامدانی ئەرکەکەی لەسەر ڕووی چاو، دەبێت لە ڕێگەی سیستمی بەتاڵکردنەوەوە لە چاو دەر بچێت. ئەم ڕەوتە لە ڕێگەی ئاوەڕۆیە دەرچوونەکانی فرمێسکەوە ئەنجام دەدرێت.لە گۆشەی ناوەوەی چاودا، دوو کونی بچووک لە پێڵووی سەرەوە و خوارەوەدا هەن کە فرمێسک لە ڕێگەی ئەوانەوە دەچێتە ناو ڕێڕەوی بەتاڵکردنەوە. ئەم ڕێڕەوە بە لوولەیەکەوە بەستراوەتەوە و دوایە دەگاتە کیسەی فرمێسک.
لە کیسەی فرمێسکەوە، فرمێسک لە ڕێگەی ئاوەڕۆیەکی دیکەوە بەرەو هڵۆڵی کەپۆ و قورگ دەبردرێت. بەو هۆکارەوە لە کاتی گریاندا، ڕەنگە هەست بە ڕژانی ئاوی کەپۆش بکرێت.
هاوسەنگیی نێوان دەردان و دەرچوونی فرمێسک
لە دۆخی سروشتیدا، هاوسەنگییەکی ورد هەیە لە نێوان بڕی بەرهەمهێنان و دەرچوونی فرمێسک. ئەم هاوسەنگییە بۆ تەندروستیی ڕووی چاو زۆر پێویستە.
- زیادبوونی دەردانی فرمێسک : کاتێک ڕژێنەکانی فرمێسک زیاتر لە پێویست چالاک دەبن، وەک لە کاتی هاندران یان گریاندا، دەبێتە هۆی ڕژانی فرمێسک.
- تێکچوون لە دەرچوونی فرمێسک : ئەگەر ڕێڕەوی دەرچوونی فرمێسک گیرابێت یان تووشی کێشە ببێت، فرمێسک لەسەر ڕووی چاو کۆدەبێتەوە و دەبێتە هۆی فرمێسک ڕژان.
- کەمبوونەوەی دەردانی فرمێسک : کەمبوونەوەی بەرهەمهێنانی فرمێسک یان زیادبوونی زۆر لە بەتاڵکردنەوەی دەتوانێت ببێتە هۆی وشکبوونەوەی چاو.
ڕەوتی دیتن
دیتن یەکێکە لە پێچراوەترین ڕەوتە زیندویییەکانی لەشی مرۆڤ. ئەوەی ئێمە وەک «دیتن» ئەزموونی دەکەین، لە ڕاستیدا ئەنجامی زنجیرەیەکی وردی ڕووداوە فیزیکی، ڕووناکی و دەمارییەکانە کە لە چاودا دەست پێدەکات و لە مێشکدا تەواو دەبێت. ئەم ڕەوتە ئەوەندە خێرا و هاوئاهەنگە کە لە چرکەساتێکدا، شۆق دەگۆڕدرێت بۆ وێنەیەکی شیاوی فام.
بۆ تێگەیشتنی باشتر، سەرەتا شیکردنەوەیەکی سادە و شیاوی فام دادەنێین و دوایە به شێوەیەکی زانستییانەتر و پێشکەوتووتر تاوتوێی دەکەین.
ڕوونکردنەوەی سادە: دیتن چۆن ڕوودەدات؟
کاتێک سەیری شتێک دەکەین، شۆق لەو شتەوە دەگاتە چاوەکانمان. ئەم شۆقە دەچێتە ناو چاوەوە، لە بەشە جیاوازەکانی تێدەپەڕێت و لە کۆتاییدا دەگاتە بەشی هەستیار بە شۆق واتە تۆڕینە. لە تۆڕینەدا، ئەم شۆقە دەگۆڕدرێت بۆ پەیامی دەماری و دەنێردرێت بۆ مێشک. مێشک ئەم پەیامانە دەگۆڕێت بۆ وێنە و ئێمە « دەبینین ».بە زمانی سادە: چاو وێنەکە وەردەگرێت، بەڵام مێشک دروستی دەکات.
ڕوونکردنەوەی قۆناخ بە قۆناخی وردی ڕێڕەوی دیتن
١. چوونەژوورەوەی شۆق لە شتەکەوە : هەر شتێک کە دەبینین، شۆقدەداتەوە یان لە خۆی شۆق دەردەدات. ئەم شۆقە دەچێتە ناو چاوەوە.٢. تێپەڕبوون لە کۆڕنیەوە : سەرەتا شۆق دەچێتە ناو کۆڕنیەوە. کۆڕنیە یەکەم ڕووی شکانی شۆقە و وەک لێنزێکی سەرەتایی، شۆق خوار دەکات تا بەرەو ناوەوەی چاو بڕوات.
٣. تێپەڕبوون لە ڕووناو و بیبیل ە: شۆق لە شلەی ڕوونی ڕووناو تێدەپەڕێت و دواتر لە ڕێگەی بیبیلەوە (کونە ناوەندییەکەی ڕەنگێنە) دەچێتە بەشی ناوەکیی چاوەوە. قەبارەی بیبیلە ڕێژەی شۆقی ژوورکەوت چاودێری دەکات.
٤. شکانی شۆق لە گلێنەدا : گلێنەی چاو شۆق بە وردییەکی زیاتر کۆدەکاتەوە. ئەم قۆناخە دیاری دەکات کە ئایا وێنەکە ڕاستەوخۆ لەسەر تۆڕینە دروست دەبێت یان نا.
٥. تێپەڕبوون لە شووشاو : شۆق لە ماددە جەلاتینییە ڕوونەکەی شووشاو تێدەپەڕێت کە پێکهاتە ناوەکییەکانی چاو جێگیر ڕادەگرێت.
٦. گەیشتن بە تۆڕینە : لە کۆتاییدا شۆق لەسەر تۆڕینە کۆدەبێتەوە. ئەمە ئەو خاڵەیە کە وێنە ڕاستەقینەکەی لێ دروست دەبێت، بەڵام هێشتا «دیتن» ڕووینەداوە.
٧. گۆڕینی شۆق بۆ پەیامی دەماری : خانەکانی وەرگری شۆق (لولەیی و قووچەکەیی) لە تۆڕینەدا، وزەی شۆق دەگۆڕن بۆ پەیامی ئەلێکتریکی.
٨. گواستنەوە لە ڕێگەی دەماری دیتن : ئەم پەیام ئەلێکتریکییانە لە ڕێگەی دەماری دیتنەوە دەگوازرێنەوە بۆ مێشک.
٩. لێکدانەوەی وێنە لە مێشکدا : مێشک لە ناوچەی توێخی دیتندا (Visual Cortex) ئەم پەیامانە شیکاری دەکات، ڕەنگ، قووڵایی، جووڵە و شێوە تاوتوێ دەکات و لە ئەنجامدا وێنەی کۆتایی دروست دەبێت.
ڕەوتی دیتن لە ئاستێکی پێشکەوتوودا، تێکەڵەیەکە لە بینایی فیزیکی (ئۆپتیکی)، نۆرۆفیزیۆلۆژی و لێکدانەوەی دەماری. چاوی مرۆڤ لەم ڕەوتەدا ڕۆڵی سیستمێکی ئۆپتیکی زیندوو دەگێڕێت کە بە وردییەکی بەرز شۆق دەشکێنێت و لەسەر تۆڕینە کۆی دەکاتەوە.
- کۆڕنیە نزیکەی ٧٠٪ لە هێزی شکانی شۆقی چاو دابین دەکات.
- گلێنە بە شێوەیەکی خۆگونجاندن (Accommodation) شێوەی خۆی دەگۆڕێت تا فۆکوسەکە ورد بمێنێتەوە.
- تۆڕینە تەنیا پەردەیەکی وەرگری سادە نییە، بەڵکوو تۆڕێکی دەماریی پێچراوەیە کە لێکدانەوەی سەرەتایی وێنەی تێدا دەکرێت.
لە تۆڕینەدا، دوو جۆری سەرەکیی وەرگری شۆق هەیە:
- خانە لولەیییەکان (Rods) : بەرپرسیارن لە دیتن لە ڕووناکیی کەمدا و ناسینی ڕووناکی.
- خانە قووچەکەییەکان (Cones) : بەرپرسیارن لە دیتنی ڕەنگی و ڕوونیی بەرز.
لە مێشکدا، زانیارییەکان دەچنە ناو ناوەندە بینایییەکانی تالامۆس و دوایە دەگوازرێنەوە بۆ توێخی دیتنی سەرەتایی لە کاکڵی پاشسەردا. لەم قۆناخەدا، مێشک نەک تەنیا وێنەکە دروست دەکاتەوە، بەڵکوو هەندێک تایبەتمەندیی وەک تێگەیشتن لە قووڵایی (Depth Perception)، ئاشکراکردنی جووڵە (Motion Detection) و جێگیریی دیتن (Visual Stability)یش تاوتوێ دەکات.
بە هۆی هەمان هۆکارەوە، دیتن ڕەوتێکی ناچالاک نییە؛ بەڵکوو « دروستکردنەوەیەکی چالاکانەی ڕاستییە » لەلایەن مێشکەوە.
نەخۆشییەکان و کێشە باوەکانی چاو
چاوی مرۆڤ سەرەڕای پێکهاتە پێچراوە و وردەکەی، ڕەنگە لە ماوەی ژیاندا تووشی کێشە و نەخۆشیی جیاواز ببێت. ئەم کێشانە دەتوانن لە کێشە سادەکانی شکانەوە تا نەخۆشییە بەڕشتەکان و مەترسیدارەکانی دیتن جیاواز بن. ناسینی ئەم نەخۆشییانە یارمەتیمان دەدات نیشانەکان زووتر بناسینەوە و بۆ چارەسەریی لە کاتی پێویستدا هەنگاو بنێین.
لەم بەشەدا، سەرەتا تێڕوانینێکی گشتی و سادە لە باوترین کێشەکانی چاو پێشکەش دەکرێت و دواتر هەر یەکێکیان بە وردیی زیاتر دەپشکنرێن.
نزیکبینی (Myopia)
نزیکبینی یەکێکە لە باوترین کێشەکانی دیتن کە تێیدا کەسەکە شتە نزیکەکان بە ڕوونی دەبینێت بەڵام دیتنی شتە دوورەکانی بۆ تەماوییە.لەم دۆخەدا، شۆقی ژوورکەوت لەجیاتی ئەوەی بە دروستی لەسەر تۆڕینە کۆبکرێتەوە، لە پێش ویدا وێنە دروست دەکات. ئەم کێشەیە بە گشتی بەهۆی درێژتر بوونی گۆی چاو یان زۆربوونی هێزی شکاندنی شۆق لە کۆڕنیە و گلێنەدا دروست دەبێت.
لە ڕووی زانستییەوە، نزیکبینی کێشەیەکی شکانەوەیە کە دەبێتە هۆی گۆڕینی ڕێڕەوی ڕاستی شۆق لە چاودا.
- نیشانەکان : تەماوی بوونی دیتنی دوور، ماندووبوونی چاو و سەرئێشە.
- ڕێگاکانی ڕاستکردنەوە : چاویلکە، لێنزی پەیوەندی (کۆنتاکت لێنز) و نەشتەرگەریی لێزەری (وەک لازیک).
دووربینی (Hyperopia)
لە دووربینیدا، کەسەکە شتە دوورەکان باشتر لە شتە نزیکەکان دەبینێت. ئەم کێشەیە کاتێک ڕوودەدات کە وێنەکە لە پشت تۆڕینەدا دروست دەبێت.هۆکاری ئەم دۆخە بە گشتی کورت بوونی گۆی چاو یان لاواز بوونی هێزی شکاندنی شۆق لە گلێنەدایە.
لە تەمەنە کەمەکاندا ڕەنگە کەسەکە بتوانێت بە یارمەتی خۆگونجاندنی گلێنە ئەم کێشەیە قەرەبوو بکات، بەڵام لەگەڵ زیادبوونی تەمەن، نیشانەکان زیاتر دەردەکەون.
- نیشانەکان : تەماوی بوونی دیتنی نزیک، ماندووبوونی چاو لە کاتی خوێندنەوەدا و سەرئێشە.
- ڕێگاکانی ڕاستکردنەوە : چاویلکە، لێنزی پەیوەندی، نەشتەرگەری ڕاستکەرەوە.
ئاستیگماتیسم (Astigmatism)
ئاستیگماتیسم کاتێک ڕوودەدات کە ڕووی کۆڕنیە یان گلێنە لەجیاتی ئەوەی شێوەیەکی گۆیی یەکسان بێت، خاوەنی چەماوەییەکی نائاسایی بێت. ئەمە وادەکات شۆق بە شێوەیەکی ناڕێک لە چاودا بشکێت.لە ئەنجامدا، وێنەکە لە چەند خاڵێکی جیاوازدا دروست دەبێت و کەسەکە دیتنێکی تەماوی یان کێشراوی هەیە.
- نیشانەکان : تەماوی بوونی دیتن لە هەموو مەوداکاندا، دووبینیی سووک و ماندووبوونی چاو.
- ڕێگاکانی ڕاستکردنەوە : چاویلکەی تایبەت (سیلەندری)، لێنزی پەیوەندی و نەشتەرگەری لێزەری.
ئاوی سپی (Cataract)
ئاوی سپی بریتییە لە تاریکبوونی گلێنەی چاو کە دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی ڕوونی و لە ئەنجامدا تەماوی بوونی دیتن. ئەم نەخۆشییە بە گشتی لەگەڵ زیادبوونی تەمەن دروست دەبێت، بەڵام ڕەنگە بە هۆکارەکانی دیکە وەک شەکرە (دیابێت) یان زەبریش ڕووبدات. لەم دۆخەدا، شۆق بە دروستی لە گلێنە تێناپەڕێت و وێنەیەکی ڕوون لەسەر تۆڕینە دروست نابێت.- نیشانەکان : تەماوی بوونی دیتن، هەستیاری بە شۆق و کەمبوونەوەی دیتن لە شەودا.
- چارەسەر : نەشتەرگەریی گۆڕینی گلێنە بە لێنزێکی دەستکرد.
ئاوی ڕەش (Glaucoma)
گلوکۆم یان ئاوی ڕەش یەکێکە لە مەترسیدارترین نەخۆشییەکانی چاو کە دەتوانێت بەبێ نیشانەیەکی ڕوون ببێتە هۆی زیان گەیاندن بە دەماری دیتن.ئەم نەخۆشییە بە گشتی بەهۆی بەرزبوونەوەی پەستانی ناو چاو ڕوودەدات و ئەگەر چارەسەر نەکرێت دەتوانێت ببێتە هۆی کەمبوونەوەی هەمیشەیی دیتن یان تەنانەت کوێری.
خاڵی گرنگ ئەوەیە کە لە قۆناخە سەرەتایییەکاندا ڕەنگە کەسەکە هیچ نیشانەیەکی نەبێت، بۆیە پشکنینی تەواوی چاو بە شێوەیەکی خولی گرنگییەکی زۆری هەیە.
- نیشانەکان : لە قۆناخە پێشکەوتووەکاندا کەمبوونەوەی دیتنی دەوروبەر (پەرێفێراڵ) و دیتنی تونێلی.
- چارەسەر : دەرمان، لێزەر و نەشتەرگەری بۆ کەمکردنەوەی پەستانی چاو.
لەناوچوونی پەڵەزەردە (Macular Degeneration)
خرابوون یان لەناوچوونی پەڵەزەردە یەکێکە لە هۆکارە سەرەکییەکانی کەمبوونەوەی توندی دیتن لە کەسانی سەروو ۵۰ ساڵدا که بە بەشی ناوەندیی تۆڕینە (ماکولا - پەڵەزەردە) زیان دەگەیێنێت. ماکولا بەرپرسە لە دیتنی ڕاستەوخۆ، ورد و بە وردەکارییەکان (وەک خوێندنەوە، ئۆتۆمبێل لێخوڕین و ناسینەوەی ڕوخسارەکان). لەم نەخۆشییەدا، بینایی ناوەندی بە شێنەیی یان لەناکاو لاواز دەبێت، بەڵام بینایی دەوروبەر بە زۆری ساخ دەمێنێتەوە. ئەم نەخۆشییە بۆ دوو جۆری «وشک» (باوتر و بە شێنەیی) و «تەڕ» (کەمتر باو بەڵام بە تەوژمتر) دابەش دەکرێت.- نیشانەکان : ناڕوونی یان سازبوونی پەڵەی ڕەش لە ناوەندی دیتندا، ڕاست نەدیتنی هێڵە ڕاستەکان (شەپۆلدار دیتنی هێڵ)، دابەزینی توانای لێک جیاکردنەوەی ڕەنگەکان و ڕوخسارەکان.
- چارەسەر : لە جۆری وشکدا دەرمانی مسۆگەر لەئارادا نییە (بەکارهێنانی تەواوکەرە خۆراکییەکان و گۆڕینی شێوازی ژیان بۆ هێورکردنی ڕەوت)؛ لە جۆری تەڕدا، لێدانی دەرزیی دژە VEGF بۆ ناو چاو یان لێزەردەرمانی بۆ پێشگرتن لە گەشەی ڕەکە خوێنییە ناسروشتییەکان.
وشکبوونی چاو (Dry Eye)
وشکبوونی چاو کاتێک ڕوودەدات کە فرمێسکی پێویست بەرهەم نەهێنرێت یان چۆنیەتییەکەی گونجاو نەبێت. ئەم کێشەیە لە جیهانی ئەمڕۆدا بەهۆی بەکارهێنانی زۆری مۆبایل و کامپیوتێر زۆر باو بووە.فرمێسک ڕۆڵێکی گرنگی هەیە لە تەڕ ڕاگرتنی ڕووی چاو و پاراستنی ڕوونییەکەی، بۆیە کەمبوونەوەی دەتوانێت ببێتە هۆی ناخۆشی و تێکچوون لە دیتندا.
- نیشانەکان : سووتانەوە، خوران، هەستکردن بە بوونی شتێکی دەرەکی و سووربوونی چاو.
- چارەسەر : دڵۆپەی فرمێسکی دەستکرد، ڕاستکردنەوەی شێوازی ژیان و چارەسەرە تایبەتییەکان.
ناسینی ئەم نەخۆشییانە و سەرنجدان بە نیشانە سەرەتایییەکانیان دەتوانێت ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕێت لە پاراستنی تەندروستیی دیتندا. زۆربەی ئەم کێشانە ئەگەر زوو ئاشکرا بکرێن، بە ئاسانی چاودێری یان چارەسەر دەکرێن.
نیشانە ئاگادارکەرەوەکانی کێشەکانی چاو
چاو یەکێکە لە هەستیارترین ئەندامەکانی لەش و زۆربەی نەخۆشییەکانی چاو لە قۆناخە سەرەتایییەکاندا بە نیشانەی سادە و هەندێک جار نەڕشت دەستپێدەکەن. بەڵام هەمان نیشانە بەڕواڵەت ناگرنگیش دەتوانن ئاگادارکردنەوەیەکی گرنگ بن لەسەر بوونی کێشەیەکی بەڕشتتر.ناسینی ئەم نیشانانە یارمەتی دەدات پێش پێشکەوتنی نەخۆشییەکە، بە سەردانی پزیشکی چاو، ڕێگری لە زیانی ئەگەری بۆ دیتن بکرێت.
تەماوی بوونی دیتن
تەماویی دیتن یەکێکە لە باوترین نیشانەکانی کێشەکانی چاو. لەم دۆخەدا کەسەکە ناتوانێت شتەکان بە ڕوونیی سروشتی ببینێت و وێنەکە بۆ ئەو لێڵ یان ناڕوونە. ئەم نیشانەیە دەتوانێت بە هۆکارە جوڕاوجۆرەکانی وەک کێشەکانی شکانەوە (نزیکبینی یان دووربینی)، وشکیی چاو، ئاوی سپی یان تەنانەت کێشە بەڕشتترەکانی وەک کێشەکانی تۆڕینە دروست بێت.خاڵی گرنگ : تەماوی بوونی دیتنی بەردەوام یان لەناکاو پێویستی بە پشکنینی تایبەتی هەیە.
دووبینی (Double Vision)
دووبینی دۆخێکە کە تێیدا کەسەکە شتێک بە شێوەی دوو وێنەی جیاواز دەبینێت. ئەم کێشەیە دەتوانێت لە یەک چاو یان هەردوو چاودا ڕووبدات. هۆکاری دووبینی ڕەنگە پەیوەندی بە تێکچوون لە ماسولکەکانی چاو، کێشەکانی گلێنە، کێشە دەمارییەکان یان نەخۆشییە سیستمییەکانەوە هەبێت.نیشانەی گرنگ : دووبینیی لەناکاو دەتوانێت نیشانەی کێشەیەکی دەماریی بەڕشت بێت.
ژانی چاو
ژانی چاو دەتوانێت بە شێوەی هەستکردن بە گوشار، سووتانەوە یان ئێشێکی تیژ لە ناو یان دەوری چاودا هەست پێبکرێت.ئەم نیشانەیە ڕەنگە لە چڵککردن، هەوکردن، وشکبوونی زۆری چاو یان بەرزبوونەوەی گوشاری ناو چاو (وەک گلوکۆم)وە سەرچاوە بگرێت.
خاڵی گرنگ : ئازار لەگەڵ کەمبوونەوەی دیتندا نیشانەیەکی ئاگادارکەرەوەی خێرایە.
هەستیاری بە شۆق (Photophobia)
هەستیاری بە شۆق دۆخێکە کە تێیدا کەسەکە لە بەرامبەر شۆقی ئاسایی یان بەهێزدا هەست بە ناخۆشی یان ئێش دەکات لە چاودا.ئەم دۆخە دەتوانێت لە نەخۆشییەکانی وەک هەوکردنی کۆڕنیە، چڵککردنەکان، میگرەین یان کێشەکانی تۆڕینەدا ببینرێت.
نیشانە : چاو تروکاندنی زۆر یان داخستنی چاو لە شۆقی زۆردا.
سووربوونی درێژخایەنی چاو
سووربوونی چاو کاتێک ڕوودەدات کە ڕەگە خوێنییەکانی ڕووی چاو فرەوان دەبن یان هەوکردن دروست دەبێت. ئەگەر ئەم سووربوونە بۆ ماوەیەکی درێژ بمێنێتەوە، دەتوانێت نیشانەی کێشەیەکی بنەڕەتی بێت.هۆکارەکانی بریتین لە وشکبوونی چاو، هەستیاری، چڵککردن یان هەوکردنە ناوەکییەکانی چاو.
خاڵی گرنگ : سووربوونی لەگەڵ ئێش یان دەردان پێویستی بە پشکنینی خێرا هەیە.
کەمبوونەوەی لەناکاوی دیتن
کەمبوونەوەی لەناکاوی دیتن یەکێکە لە بەڕشتترین نیشانەکانی چاو و دەتوانێت نیشانەی دۆخێکی فریاگوزاری بێت.ئەم دۆخە ڕەنگە بەهۆی کێشەکانی تۆڕینە، گیرانی ڕەگە خوێنییەکانی چاو، خوێنبەربوونی ناوەکیی چاو یان بەرزبوونەوەی زۆری گوشاری ناو چاو ڕووبدات.
ئاگاداری : کەمبوونەوەی لەناکاوی دیتن پێویستی بە سەردانی خێرا بۆ پزیشکی چاو هەیە.
بە گشتی، هەر جۆرە گۆڕانکارییەکی لەناکاو یان بەردەوام لە دیتندا نابێت پشتگوێ بخرێت. ناسینی زووی ئەم نیشانانە دەتوانێت ڕۆڵێکی زۆر گرنگ بگێڕێت لە ڕێگریکردن لە زیانی هەمیشەیی بۆ چاو و پاراستنی دیتندا.
خشتەی نیشانە ئاگادارکەرەوەکانی کێشەکانی چاو:
| نیشانە | ڕوونکردنەوەی کورت | هۆکارە ئەگەرییەکان | ئاگاداری |
| تەماوی بوونی دیتن | دیتنی لێڵ و ناڕوون | نزیکبینی، دووربینی، وشکبوون، ئاوی سپی، تۆڕینە | بەردەوام یان لەناکاو = پشکنینی خێرا |
| دووبینی | دیتنی شتێک بە شێوەی دوو وێنە | ماسولکەکانی چاو، گلێنە، دەمارەکان، کێشە دەمارییەکان | لەناکاو = ئەگەری کێشەی دەماری |
| ژانی چاو | سووتانەوە، گوشار یان ژانی تیژ | چڵککردن، هەوکردن، وشکبوون، گلوکۆم | لەگەڵ کەمبوونەوەی دیتن = مەترسیدارە |
| هەستیاری بە ڕووناکی | ناخۆشی یان ئازار لە ڕووناکیدا | هەوکردنی کۆڕنیە، میگرەین، چڵککردن، تۆڕینە | چاو لێنانی زۆر / داخستنی چاو |
| سووربوونی درێژخایەن | سووربوونی بەردەوامی چاو | هەستیاری، وشکبوون، چڵککردن، هەوکردن | لەگەڵ ئازار یان دەردان = خێرا |
| کەمبوونەوەی لەناکاوی دیتن | کەمبوونەوەی بەهێز و خێرای دیتن | تۆڕینە، ڕەگەکانی خوێنی چاو، خوێنبەربوون، گوشاری بەرز | فریاگوزاری = سەردانی خێرا |
ئەم بابەتە بە سەرپەرشتی مامۆستای بایۆلۆجی ئامادەکراوە.
سەرچاوەکان:
بارکردنی سەرنجەکان...