ماڵپەڕی لاجان: هونەر، کاریکاتێر، شێعر، پەندی پێشینیان و کەسایەتی

08/19 1397

 

هەموو شتێك دەربارەی گەرم بوونی زەوی بزانە!
 
بەشێوەیەكی سروشتی هەموو سەد ساڵێك جیهان ٢ پلەی سیلیزی گەرمتر دەبێت.
لە دوای جەنگی جیهانی دووەم بەگشتی و سەرەتای سەدەی بیست‌و‌یەك بەتایبەتی، گەرمبوونێكی هەستپێكراو لە جیهاندا ڕوویدا. دوای لێكۆڵینەوەیەكی زۆر زاناكانی بواری كەشناسی و ژینگە ئەوەیان بۆ دەركەوت كە بەهۆی فاكتەرە دەستكردەكانی وەك ( (كارگەكان، بڕینی دار و نەهێشتنی سەوزایی، دووكەڵی ئێگزۆزی ئۆتۆمبێل و شەمەندەفەر و فڕۆكە،‌ پیسكردنی‌ ژینگە و ئاژەڵداری و هتد) ڕێژەی گازی گرین‌هاوس Greenhouse Gasses لە هەوادا ڕۆژله‌‌دوای‌ڕۆژ ڕوو لە زیادبوون دەكات‌.
گازی گرین‌هاوس بە شێوەیەكی سەرەكی پێكهاتووە لە گازەكانی ( (كاربۆن دی‌ئۆكساید، مێتان، نایترۆس ئۆكساید، ئۆزۆن، كلۆرۆ فلۆرۆ كاربۆن، كاربۆن مۆنۆكساید، سۆلفۆر دی‌ئۆكساید). ئەم گازانە لە بەرگەهەوای ناو چینی ئۆزۆندا دەمێننەوە و وادەكەن كە ئەو تیشكی خۆرەی دێتە ناو بەرگە هەواوە زیاتر بمێنێتەوه و گەرمیەكە قەتیس دەكەن و ناهێڵن بچێتە دەرەوەی چینی ئۆزۆن. زاناكان ئاماژەیان بەوە كردووە كۆی گشتی ئەو وزەیەی كە گازی گرینهاوس لە هەوادا قەتیسی كردووه،‌ یەكسانە بە ٤٠٠ هەزار جار تەقاندنەوەی بۆمبی ناوەكی هێرۆشیما لە یەك ڕۆژدا و ئەم پرۆسەیە بۆ ٣٦٥ ڕۆژەكەی ساڵ بەردەوامی هەیە!..
 هەردوو گازی دوان ئۆكسیدی كاربۆن و مێتان بۆ ماوەیەكی دوورودرێژ لە هەوادا دەمێننەوە، سەرەنجامی زۆر مانەوەی گەرمی تیشكی خۆر، كەشوهەوا گەرمتر دەكات. گەرمتربوونی كەشوهەوا وادەكات چینی سەرەوەی زەریاكان گەرمتر بێت. ئەمەش ڕێ بۆ تووانەوەی بەستەڵەكەكانی جەمسەری باكوور خۆش دەكات. بەپێی دواین ئامار تا ئێستا لەسەدا ٥٠ی بەستەڵەكی جەمسەری باكوور توواوەتەوە.
 بەهۆی تووانەوەی بەستەڵەكەكانەوە‌، ئاستی ئاوی زەریاكان زیاتر دەبێت. بەم هۆیەوە كرداری بەهەڵمبوون خێراتر ڕوودەدات و دەبێتە هۆی بارانی بەلێزمە و لافاو.
دەرەنجامی ئەم كارەساتە:
١- نوقومبوونی ١ لەسەر ٣ی وشكانی زەوی؛ وەك شارەكانی ( (نیویۆرك، مۆمبای، ئەمستەردام، شانگەهای...هتد‌)
٢- تەقینی بوركانەكان.
٣- لافاو و تۆفان و ئاگركەوتنەوە لە دارستانەكان.
٤- دروستبوونی وشكەساڵی؛ وەك زۆربەی وڵاتانی ئەفریقا.
٥- بەهۆی تۆفان و لافاوەوە چینی بایۆلۆجی سەرەوەی زەوی بەتەواوەتی تێكدەچێت و چیدی ناتوانرێت سوود لەو زەویە وەربگیرێت و وەك زەویەكی بەپیت ناوببرێت؛
٦- بڵاوبوونەوەی نەخۆشی پەرەسێنی كوشندە وەك ڤایرۆسی ( (زیكا، ئیبۆلا و هتد). ساڵانە ٦.٥ ملیۆن خەڵك لە سەرتاسەری جیهاندا بە هۆی پیسی هەواوە گیان لەدەست دەدەن.
٧- بەهۆی خاڵی ٥ و ٦ ەوە هەندێك ناوچەكە چیدی بۆ ژیان دەست نادات‌. خەڵك ناچار دەبن لە ناوچەكەوە بۆ ناوچەیەكی‌تر كۆچ بكەن. ئەم كۆچكردن و ئاوارەبوونە پێی دەوترێت كۆچی ژینگەیی و لە ئێستادا بوونی هەیە.
دوای زانینی ئەم زانیاریە سەرەتاییانە دەربارەی هۆكار و لێكەوتەكانی گەرمبوونی زەوی، پرسیار ئەوەیە كە ئاخۆ چارەسەر چیە؟
- تەنها چارەسەر بنەبڕكردنی سەرچاوەكانی زیادبوونی گازی گرین‌هاوسە. بۆ ئەم مەبەستەش لە ساڵی ٢٠١٥دا ١٩٥ وڵات لە پاریسی پایتەختی فەڕەنسا ڕێككەوتننامەی پاریسیان واژوو كرد. بە شێوەیەكی گشتی هەر وڵاتە و ئامانجێكی بۆ خۆی دانا تا كاری لەسەر بكات. بە تایبەتی جەخت لەسەر ئەوە كرا كە لە كۆتایی ساڵی ٢٠٥٠دا ڕێژەی گازی گرین‌هاوس بۆ لەسەدا ٥٥ كەمبكەنەوە و ڕێژەی زیادبوونی گەرمی لە سەدەیەكدا بۆ ١.٥ پلەی سلیزی دابەزێنن.
بۆ كەمكردنەوەی ڕێژەی گازی گرین‌هاوس، وڵاتان پەنایان بۆ وزەی تازەكراو Renewable Energy برد. هەندێك وڵات وەكو هیندستان بڕیاری ئەوەیاندا كە تا ساڵی ٢٠٥٠ هیچ كارگەیەكی وەبەرهێنانی كارەبا بە خەڵوز و پێتڕۆل لە وڵاتدا نەمێنێت و لە جێی خەڵوز پەنا بۆ بەكارهێنانی وزەی خۆر و با  ( (solar system & wind power) ببەن.
- كۆمەڵێك كۆمپانیای گەورەی بواری ئۆتۆمبێل وەك تێسلا و ڤۆڵڤۆ و چەندین كۆمپانیای‌تر بڕیاری ئەوەیاندا كە لە ساڵی ٢٠١٩ەوە سەرجەم بەرهەمە تازەكانیان بە ئاو و كارەبا Hybrid كار بكات.
- كەمكردنەوەی ڕێژەی خۆڵ و خاشاك و پلاستیك.
لە ئێستادا یەكێتی ئەوروپا یاسایەكی دەركردووە كە چیدی لە ئەوروپادا نابێت كەوچك و قاپ و چەتاڵ و پەرداخی پلاستیكی بەرهەمبهێنرێت.
لە زۆربەری كافی شاپەكانیشدا هانی خەڵك دەدەن كە ئەگەر پەرداخی خۆیان پێبێت ئەوا بە نرخێكی كەمتر پێیان دەفرۆشن.
-چاندنی دار و زیادكردنی سەوزایی یەكێكی‌ترە لە فاكتەرە بەهێزەكانی نەهێشتنی دوان‌ئۆكسیدی كاربۆن لە هەوادا. هەمووان كرداری photosynthesis دەزانن كە گەڵای دارەكان دوان ئۆكسیدی كاربۆن هەڵدەمژن و ئۆكسجین دەدەنەوە.
ئەم خاڵانەی سەرەوە بەگشتی كۆمەڵێك چارەسەری سەرەتایین كە پێویستە سەرجەم وڵاتان جێبەجێی بكەن، بەڵام مەخابن وڵاتانی جیهان لەمەر ئەم پرۆسەیە و بەڵێنەكانی پاریسیان بێباكن!..
ئەوەی ڕاستیە لەم بابەتەدا ئەوەیە كە مان و نەمانی ژیانێكی كامەرانی نەوەی داهاتوومان لەدەستی ئێمەدایە. دەتوانین بەرامبەر هەموو شتێك بێباكبین، بەڵام سەرەنجام نەمانی داهاتوو بەچاوی خۆمان دەبینین. یاخود دەتوانین كار بكەین تا ژیانی نەوەی داهاتوومان بپارێزین.
پارێزگاریكردن لە كەشوهەوا و ژینگە ئەركی سەرشانی هەموو لایەكمانە و هەموومان وەك یەك بەرپرسیارین.


ناردنی لێدوان

ناو:*
ئیمێل:*
دەقی لێدوان:
کۆدەکە بنووسە: *
وێنە ناکرێتەوە